मुक्त विद्यालय (Open School)
लेखक: कथावाचक
'गुरुदेवो भव' मानल्या जाणाऱ्या या देशात आज शिक्षणाचे धिंडवडे निघताना दिसत आहेत. शाळा ही आता विद्येचे मंदिर न राहता एकतर नफेखोरीचे केंद्र झाली आहे किंवा वेळकाढूपणाचे ठिकाण. आजच्या शिक्षण पद्धतीवर आणि ढासळत्या गुणवत्तेवर नजर टाकली तर एक भीषण वास्तव समोर येते आपण सुशिक्षित बेरोजगार तयार करणारी एक अजस्त्र फॅक्टरी चालवत आहोत.
केवळ 'पगारदार' झालेले शिक्षक, खाजगी शिक्षणाचा बाजार
सर्वात मोठे दुर्दैव म्हणजे शिक्षकी पेशातील वाढलेली अनास्था. पूर्वी शिक्षक हा विद्यार्थ्याचा मार्गदर्शक आणि आदर्श असायचा. आज अनेक ठिकाणी चित्र वेगळे आहे. सरकारी शाळांमधील पगाराचे आकडे लाखांच्या घरात गेले आहेत, पण त्या तुलनेत विद्यार्थ्यांची गुणवत्ता मात्र शून्यावर आली आहे. अनेक शिक्षकांसाठी ही केवळ एक 'सुरक्षित नोकरी' बनली आहे. १० ते ५ ची वेळ पाळायची, हजेरी पटावर स्वाक्षरी करायची आणि महिन्याच्या शेवटी खात्यात जमा होणाऱ्या पगाराची वाट पाहायची, इतकाच त्यांचा शिक्षणाशी संबंध उरला आहे. मुलांना काय समजतेय, त्यांची प्रगती होतेय का, याच्याशी या 'पगारदार' शिक्षकांना देणेघेणे उरलेले नाही. दुसरीकडे खाजगी शाळा आहेत, जिथे पालकांचे खिसे कापण्याचे काम जोरात सुरू आहे. चकचकीत इमारती, डिजिटल क्लासरूम्स आणि डोळे दिपवणारी फी, पण आतली शैक्षणिक पोकळी तशीच आहे. शिक्षकांना तुटपुंज्या पगारावर राबवून घेतले जाते, ज्यामुळे त्यांच्यात शिकवण्याचा उत्साह उरत नाही. परिणामी, विद्यार्थी केवळ 'पोपटपंची' करण्यात धन्यता मानतात. केवळ रिझल्ट चांगला लागावा म्हणून पेपर सोपे काढणे किंवा कॉपीला प्रोत्साहन देणे, अशा अनैतिक मार्गांचा अवलंब करून शाळा आपली 'ब्रँड व्हॅल्यू' टिकवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. जग 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स'च्या दिशेने धावत असताना, आपण अजूनही दशकांपूर्वीच्या कालबाह्य अभ्यासक्रमाला चिकटून आहोत. विद्यार्थ्यांच्या कौशल्यापेक्षा त्यांच्या मार्गांना महत्त्व दिले जात आहे. घोकंपट्टी करून मिळवलेली ९० टक्केवारी प्रत्यक्षात आयुष्यातील संकटे सोडवण्यासाठी किंवा साधी नोकरी मिळवण्यासाठी पुरेशी ठरत नाहीये. शाळांमधून केवळ 'श्रमिक' तयार होत आहेत, 'विचारवंत' नाही.
उत्तरदायित्व
या ढासळलेल्या अवस्थेला जबाबदार कोण? ना सरकारला गुणवत्तेची काळजी आहे, ना प्रशासनाला कडक तपासणीची इच्छा. शिक्षक संघटना केवळ हक्क आणि पगारासाठी रस्त्यावर उतरतात, पण 'आपल्या शाळेचा निकाल का खालावला?' किंवा 'मुलांना वाचता-लिहिता का येत नाही?' यावर आत्मचिंतन करायला कुणीही तयार नाही. पालकांची अवस्थाही 'फी भरली की जबाबदारी संपली' अशी झाली आहे. जर वेळीच शिक्षण पद्धतीत आमूलाग्र बदल केला नाही आणि शिक्षकांना त्यांच्या जबाबदारीची जाणीव करून दिली नाही, तर आपण एक अशी पिढी घडवू जी कागदावर साक्षर असेल, पण डोक्याने पूर्णपणे रिकामी असेल. शिक्षण हा धंदा नाही आणि शिक्षक ही केवळ नोकरी नाही; हे ज्या दिवशी सर्वांना समजेल, त्याच दिवशी खऱ्या अर्थाने देशाचे भविष्य सुधारेल. अन्यथा, या 'डिग्री'च्या कागदांना रद्दीपेक्षा जास्त किंमत उरणार नाही.
भारतातील ही शैक्षणिक दुरवस्था एका रात्रीत बदलणारी नाही; हे वास्तव आपल्याला स्वीकारावेच लागेल. सरकारे सध्या शिक्षण व्यवस्थेत मोठे बदल करत आहेत, कालबाह्य गोष्टींना मूठमाती दिली जात आहे आणि इतिहास बदलून 'नवीन भारत' घडवण्याकडे लक्ष केंद्रित केले जात आहे. मात्र, ही व्यवस्था मुळापासून बदलण्यासाठी आणि त्याचे सकारात्मक परिणाम जमिनीवर दिसण्यासाठी अजून काही वर्षे लागतील. तोपर्यंत आपली मुले याच कुचकामी व्यवस्थेचे आणि 'पगारदार' मानसिकतेच्या शिक्षकांचे बळी ठरणार का? हा खरा प्रश्न आहे. ही यंत्रणा सुधारेपर्यंत हात जोडून बसण्यापेक्षा, निरर्थक शाळा, शिक्षक आणि शिक्षणाच्या नावाखाली होणारी लूट यातून आपल्या मुलाला बाहेर काढण्यासाठी आता पालकांनाच स्वतःचे पाऊल पुढे टाकावे लागणार आहे. पालकांचा हाच पुढाकार आपल्या मुलांचे भविष्य वाचवू शकतो आणि हेच माझ्या आजच्या लेखाचे मुख्य सूत्र आहे.
(टीप : सगळ्याच शाळा, सगळेच शिक्षक, सगळ्याच शिक्षण संस्था निरर्थक आहेत असे माझे म्हणणे नाही पण समाजात अधिकाधिक अश्याच गोष्टी तुमच्या देखील निदर्शनात आल्या असतील. लेखाचा मूळ मुद्दा शैक्षणिक पद्धतीवर टीका करणे नसून मुक्त विद्यालयाची माहिती देणे हाच आहे)
पारंपारिक शाळेत न जाता शिक्षण पूर्ण करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी भारतात 'मुक्त विद्यालय' (Open Schooling) हा एक उत्तम आणि सरकारमान्य पर्याय आहे. यामध्ये प्रामुख्याने NIOS (राष्ट्रीय मुक्त विद्यालयी शिक्षा संस्थान) आणि राज्य स्तरावरील MSBOS (महाराष्ट्र राज्य मुक्त विद्यालय मंडळ) हे दोन मुख्य पर्याय उपलब्ध आहेत.
याबद्दलची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. NIOS (National Institute of Open Schooling)
हे केंद्र सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयांतर्गत चालणारे जगातील सर्वात मोठे मुक्त शालेय शिक्षण मंडळ आहे.
मान्यता:
NIOS चे प्रमाणपत्र हे CBSE किंवा इतर कोणत्याही राज्य मंडळाच्या प्रमाणपत्राप्रमाणेच सर्व सरकारी नोकऱ्या, उच्च शिक्षण आणि स्पर्धा परीक्षांसाठी (उदा. NEET, JEE) पात्र मानले जाते.
स्तर (Levels):
OBE (Open Basic Education):
३ री, ५ वी आणि ८ वी च्या समान.
माध्यमिक (Secondary):
१० वी च्या समान.
उच्च माध्यमिक (Senior Secondary):
१२ वी च्या समान.
वैशिष्ट्ये:
विषय निवड: तुम्ही तुमच्या आवडीनुसार विषय निवडू शकता (उदा. विज्ञानासोबत संगीत किंवा व्यावसायिक विषय).
परीक्षेची लवचिकता: वर्षातून दोनदा (एप्रिल-मे आणि ऑक्टोबर-नोव्हेंबर) परीक्षा होतात. याशिवाय 'On-Demand Examination' चा पर्यायही उपलब्ध आहे.
अभ्यास साहित्य: नोंदणी केल्यानंतर छापील पुस्तके घरपोच येतात आणि ऑनलाइन साहित्यही उपलब्ध असते.
२. MSBOS (Maharashtra State Board of Open Schooling)
महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाने राज्यातील विद्यार्थ्यांसाठी हे मुक्त विद्यालय सुरू केले आहे.
पात्रता:
ज्या मुलांनी औपचारिक शाळा सोडली आहे किंवा जे कधीही शाळेत गेले नाहीत, अशा सर्वांसाठी हा पर्याय आहे.
स्तर:
५ वी, ८ वी आणि १० वी (सध्या १० वी आणि १२ वी साठी प्रामुख्याने खाजगी विद्यार्थी म्हणून 'फॉर्म नंबर १७' भरला जातो, पण मुक्त मंडळ स्वतंत्रपणे ५ वी आणि ८ वी चे काम पाहते).
माध्यम: मराठी आणि इंग्रजी दोन्ही माध्यमांतून शिक्षण घेता येते. या दोन्ही परीक्षा किंवा मुक्त विद्यालय अभ्यासक्रम हा CBSE पॅटर्न प्रमाणेच किंवा त्याहून थोडे अवघड स्वरूपाचा असतो.
मुक्त विद्यालयाचे मुख्य फायदे
1. वेळेचे बंधन नाही: विद्यार्थी आपल्या गतीने अभ्यास करू शकतात. खेळाडू, कलाकार किंवा कामावर जाणाऱ्या मुलांसाठी हे वरदान आहे.
2. क्रेडीट ट्रान्सफर : जर विद्यार्थी दुसऱ्या बोर्डातून नापास झाला असेल, तर तो त्याचे उत्तीर्ण विषयांचे गुण इथे ट्रान्सफर करू शकतो.
3. कमी ओझे: एकाच वेळी सर्व विषयांची परीक्षा देण्याचे बंधन नसते. तुम्ही ५ वर्षांत ९ प्रयत्नांमध्ये तुमचे विषय पूर्ण करू शकता.
4. व्यावसायिक शिक्षण: शैक्षणिक विषयांसोबतच अनेक व्यावसायिक कोर्सेस करण्याची संधी मिळते.
प्रवेश प्रक्रिया आणि कागदपत्रे
प्रक्रिया:
या दोन्ही मंडळांची प्रवेश प्रक्रिया पूर्णपणे ऑनलाइन असते.
कागदपत्रे:
* आधार कार्ड.
* जन्म दाखला किंवा शाळा सोडल्याचा दाखला (LC).
* पासपोर्ट आकाराचे फोटो.
* पत्ता पुरावा (Address Proof).
अधिक माहितीसाठी संकेतस्थळ:
NIOS साठी: www.nios.ac.in
महाराष्ट्र मुक्त विद्यालयासाठी: www.msbos.mh-ssc.ac.in
(लिंक उघडल्या गेल्या नाहीच तर google मधे NIOS आणि MSBOS टाकून सर्च केल्यानंतर संकेतस्थळ शुन्य मिनिटात भेटू शकते)
मुक्त विद्यालयाचे मुख्य तोटे :
मुक्त विद्यालयाचे (Open Schooling) जसे अनेक फायदे आहेत, तसेच काही तोटे किंवा आव्हाने देखील आहेत ज्यांचा विचार पालकांनी आणि विद्यार्थ्यांनी करणे आवश्यक आहे:
१. स्वयं-शिस्त
पारंपारिक शाळेत ठराविक वेळापत्रक असते, रोज तासिका होतात. मुक्त विद्यालयात मुलाला स्वतःचे वेळापत्रक स्वतः बनवून अभ्यास करावा लागतो. जर मुलामध्ये किंवा पालकांमध्ये स्वयंशिस्त नसेल, तर अभ्यास मागे पडण्याची दाट शक्यता असते.
२. सामाजिक संवादाची कमतरता
शाळेत मुले मित्र बनवतात, सांघिक काम शिकतात आणि विविध स्पर्धांमध्ये भाग घेतात. मुक्त विद्यालयात मूल घरीच अभ्यास करत असल्याने त्याचा सामाजिक विकास आणि इतर मुलांशी होणारा संपर्क कमी होऊ शकतो.
३. शिक्षकांचे थेट मार्गदर्शन नसते
शाळेत शिक्षक दररोज शंकांचे निरसन करतात. मुक्त विद्यालयात विद्यार्थ्याला स्वतःच धडे समजून घ्यावे लागतात. कठीण विषय (उदा. गणित, विज्ञान) समजून घेण्यासाठी खाजगी शिकवणी लावल्याशिवाय पर्याय राहत नाही.
४. पालकांवरील जबाबदारी
मुक्त विद्यालयात शिकणाऱ्या मुलाच्या अभ्यासावर पालकांना सतत लक्ष ठेवावे लागते. मूल काय शिकतेय, त्याचा सराव होतोय की नाही, हे पाहण्यासाठी पालकांना आपला बराच वेळ द्यावा लागतो.
५. प्रात्यक्षिक ज्ञानाची मर्यादा
विज्ञानासारख्या विषयांसाठी प्रयोगशाळेत जाऊन प्रयोग करणे आवश्यक असते. मुक्त विद्यालयाचे 'Personal Contact Programs' (PCP) केंद्रांवर होतात, पण ते नियमित शाळेइतके सखोल नसतात. यामुळे प्रात्यक्षिक अनुभवात मुले मागे राहू शकतात.
६. समाजाचा दृष्टिकोन
अजूनही समाजात असे मानले जाते की, ज्या मुलांना नियमित शाळेत प्रवेश मिळत नाही किंवा जी मुले अभ्यासात कच्चे असतात, तीच मुक्त विद्यालयात जातात. हा एक गैरसमज असला तरी, विद्यार्थ्याला कधीकधी मानसिक दडपण येऊ शकते.
७. उच्च शिक्षणात काही ठिकाणी अडचणी
जरी NIOS/MSBOS सर्वत्र मान्य असले, तरी परदेशातील काही मोजक्या विद्यापीठांमध्ये किंवा विशिष्ट व्यावसायिक कोर्सेसमध्ये प्रवेश घेताना कागदपत्रांची अधिक तपासणी होऊ शकते. (भारतात मात्र सर्व सरकारी परीक्षांसाठी हे वैध आहे).
वेगाशी शर्यत:
जर मुलाचा बुद्ध्यांक (IQ) चांगला असेल आणि तो वेगाने शिकू शकत असेल, तर NIOS (राष्ट्रीय मुक्त विद्यालयी शिक्षा संस्थान) सारख्या माध्यमांतून तो १८ वर्षांच्या आधीच १२ वी पूर्ण करू शकतो.
या प्रक्रियेतील कायदेशीर नियम आणि वयोमर्यादा खालीलप्रमाणे आहेत:
१. वय मर्यादा नियम
मुक्त विद्यालयाच्या नियमांनुसार, किमान वयोमर्यादा खालीलप्रमाणे आहे:
* १० वी (Secondary) साठी: परीक्षेच्या वेळी मुलाचे वय किमान १४ वर्षे पूर्ण असावे लागते.
* १२ वी (Senior Secondary) साठी: परीक्षेच्या वेळी मुलाचे वय किमान १६ वर्षे पूर्ण असावे लागते.
याचा अर्थ, जर तुमच्या मुलाने १४ व्या वर्षी १० वी उत्तीर्ण केली, तर तो १६ व्या वर्षी १२ वी पूर्ण करू शकतो.
२. दोन वर्षांचे अंतर
हे समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे की, भारतात कोणत्याही बोर्डात (CBSE, ICSE, State Board किंवा NIOS) १० वी आणि १२ वी मध्ये दोन वर्षांचे अंतर असणे बंधनकारक आहे.
* जर मुलाने मार्च २०२४ मध्ये १० वी दिली, तर तो मार्च २०२६ मध्येच १२ वी ची पूर्ण परीक्षा देऊ शकतो. (मात्र, NIOS मध्ये तो ११ वी च्या वर्षी काही विषयांची परीक्षा देऊन ओझे कमी करू शकतो, पण अंतिम निकाल १० वी नंतर दोन वर्षांनीच मिळतो).
३. उच्च बुद्ध्यांक असलेल्या मुलांसाठी हा पर्याय चांगला का आहे?
* वेळेची बचत: सामान्यतः मुले १७ किंवा १८ व्या वर्षी १२ वी पूर्ण करतात. तुमचा मुलगा हे १६ व्या वर्षी करू शकला, तर त्याला आयुष्यातील २ वर्षे अतिरिक्त मिळतात, जी तो उच्च संशोधनासाठी किंवा स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी वापरू शकतो.
* विषय निवड: उच्च बुद्ध्यांक असलेली मुले अनेकदा पारंपारिक विषयांपेक्षा वेगळे विषय (उदा. १० वी मध्येच संगणक विज्ञान किंवा मानसशास्त्र) निवडू शकतात.
* स्पर्धा परीक्षांची पूर्वतयारी: जर त्याला IIT-JEE किंवा NEET सारख्या परीक्षा द्यायच्या असतील, तर शाळा आणि कॉलेजच्या उपस्थितीचे बंधन नसल्यामुळे तो पूर्ण वेळ त्या अभ्यासाला देऊ शकतो.
लक्षात घेण्यासारखे काही महत्त्वाचे मुद्दे
१. प्रवेशासाठी वयोमर्यादा
जरी १२ वी १६ व्या वर्षी पूर्ण झाली, तरी काही व्यावसायिक कोर्सेससाठी प्रवेश घेताना किमान वयाची अट असते.
* उदा. NEET (Medical) परीक्षेसाठी प्रवेशाच्या वर्षाच्या ३१ डिसेंबरपर्यंत विद्यार्थ्याचे वय किमान १७ वर्षे पूर्ण असावे लागते. जर १२ वी १६ व्या वर्षी झाली, तर त्याला मेडिकल प्रवेशासाठी एक वर्ष थांबावे लागू शकते.
२. भावनिक परिपक्वता
मुलाची शैक्षणिक प्रगती वेगाने होत असली तरी, तो त्याच्यापेक्षा २-३ वर्षांनी मोठ्या असलेल्या मुलांच्या वातावरणात (कॉलेजमध्ये) मिसळण्यास मानसिकदृष्ट्या तयार आहे का, याचा विचार पालकांनी करावा.
३. कायदेशीर मान्यता:
NIOS कडून मिळणारे १६ व्या वर्षीचे १२ वी चे प्रमाणपत्र सर्व आयआयटी (IITs), एनआयटी (NITs) आणि विद्यापीठांमध्ये पूर्णपणे ग्राह्य धरले जाते.
थोडक्यात सांगायचे तर तुमचा मुलगा वयाच्या १६ व्या वर्षी १२ वी पूर्ण करू शकतो, पण त्यानंतरच्या पदवी (Degree) प्रवेशासाठी त्या-त्या क्षेत्रातील वयाचे नियम एकदा तपासून घेणे फायद्याचे ठरेल.
आर्थिक गणित :
मुक्त विद्यालय प्रवेश आणि परीक्षा शुल्क माहिती
१. NIOS (केंद्र सरकार) अंदाजे खर्च:
(टीप: हे शुल्क ५ मुख्य विषयांसाठी आहे)
* नोंदणी शुल्क (प्रवेशावेळी एकदाच):
मुलांसाठी: २,१०० ते २,३०० रुपये.
मुलींसाठी: १,६०० ते १,८०० रुपये.
SC/ST/दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी: १,१०० ते १,३०० रुपये.
* अतिरिक्त विषय: जर ५ पेक्षा जास्त विषय घ्यायचे असतील, तर प्रति विषय ७२० रुपये लागतात.
* परीक्षा शुल्क
लेखी परीक्षा: २५० रुपये प्रति विषय.
प्रात्यक्षिक परीक्षा : १२० रुपये प्रति विषय.
* पुस्तके: नोंदणी शुल्कातच पुस्तकांचा समावेश असतो. ती घरपोच मोफत येतात.
२. महाराष्ट्र राज्य मुक्त विद्यालय (MSBOS) / १७ नंबर फॉर्म:
* नोंदणी शुल्क: साधारण १००० ते १,५०० रुपये.
* परीक्षा शुल्क: साधारण ६०० ते ८०० रुपये.
* पुस्तके: ही बाजारातून विकत घ्यावी लागतात. त्याचा खर्च साधारण ५०० ते १,००० रुपये येतो.
३. इतर संभाव्य खर्च:
* ऑनलाइन फॉर्म भरण्याचे सेवा शुल्क: १०० ते २०० रुपये (इंटरनेट कॅफे चार्जेस).
* विलंब शुल्क: जर मुदतीनंतर फॉर्म भरला तर १०० रुपयांपासून १,६०० रुपयांपर्यंत दंड लागू शकतो.
* खाजगी शिकवणी : हा खर्च पूर्णपणे ऐच्छिक आहे. जर मूल स्वतः अभ्यास करू शकत असेल तर हा खर्च शून्य असेल.
* प्रॅक्टिकल फाईल्स आणि जर्नल: साधारण २०० ते ५०० रुपये.
एकूण सारांश:
जर मुलाने स्वतः अभ्यास केला, तर १० वी किंवा १२ वी पूर्ण करण्याचा सरकारी खर्च साधारण ४,००० ते ६,००० रुपयांच्या दरम्यान येतो. खाजगी शाळांच्या लाखो रुपयांच्या डोनेशन किंवा फीच्या तुलनेत हा पर्याय अत्यंत स्वस्त आहे.
जितकी शक्य तितकी माहिती शब्दात व्यक्त केली आहे तरीही ह्या माहितीचा आधार घेत वाचकांनी योग्य माहिती स्वतः घेण्याचा प्रयत्न नक्की करावा. माहिती मिळवण्यासाठी वर दोन्ही परीक्षांच्या वेबसाइट अधोरेखित केल्या आहे. सध्याच्या घडीला डोनेशन, अवाढव्य फी, शाळेतील प्रोजेक्ट, हजेरी यासारख्या जोखमेतून सुटका मिळत असली तरी मुलांकडून अभ्यास करून घेणे, अभ्यास समजून देणे ही खूप अवघड गोष्ट आहे. त्याखेरीज अनेक चांगल्या वाईट गोष्टींचा उवापोह लेखातून तुमच्यासमोर मांडण्याचा मी प्रयत्न केला आहे. माझ्या दोन्ही मुली लहान आहे आणि त्यांना मुक्त विद्यालयात प्रवेश घ्यायचा का नाही यासाठी बराच वेळ माझ्या हातात आहे. तसेही संपूर्ण माहिती घेतल्याखेरीज कोणत्याही निर्णयावर तुम्ही येणार नाही तीच गत माझी आहे पण एक उत्तम पर्याय आपल्या सगळ्यांना माहिती असावा म्हणून ही माहिती तुमच्यापर्यंत घेऊन आलो आहे.
मग काही वाटतं आहे ओपन स्कूल, मजेशीर ना? लेख कसा वाटला ते नक्की सांगा. पुढचा लेख घेऊन येईपर्यंत आपल्यात छोटासा स्वल्पविराम........
शिक्षणातील स्पर्धापरीक्षावर "विचारमंथन"
जळजळीत लेख 👇👇
#EducationSystem
#NIOS
#Parenting
#HomeSchoolingIndia
#शिक्षणपद्धती
#MarathiArticle
#FutureOfEducation
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा