ब्लॉग १०७: स्वातंत्र्यवीर सावरकर: धगधगत्या यज्ञकुंडाचा इतिहास

लेखक: कथावाचक

स्वतंत्र भारतात जन्मलेल्या सर्व भारतीयांना माझा मनापासून नमस्कार,

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर म्हणजे एक असा विषय आहे, ज्यावर बोलायला 'शब्द' अपुरे पडतात आणि समजून घ्यायला 'बुद्धी' कमी पडते. सावरकर जितके वंदनीय आहेत, तितकेच ते दुर्दैवाने वादाच्या भोवऱ्यात ओढले गेले आहेत. पण सत्याचा सूर्य ढगांआड कितीही काळ लपला, तरी तो मावळत नाही.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर:  धगधगत्या यज्ञकुंडाचा इतिहास

इतिहासाच्या पानांवर अनेक नावं कोरली गेली आहेत, पण 'विनायक दामोदर सावरकर' हे नाव केवळ नाव नाही, तर तो एक जळजळीत विचार आहे. सावरकरांबद्दल बोलताना समाज आजही दोन गटांत विभागला जातो. काहींसाठी ते 'स्वातंत्र्यवीर' आहेत, तर काहींसाठी ते आजही 'आरोपी' आहेत. पण सावरकर समजून घेण्यासाठी आधी त्यांचं अचाट व्यक्तिमत्व आणि त्यांच्यावर झालेले आरोप यांचा 'पोस्टमार्टम' करणं गरजेचं आहे.

आरोपांचं कुंभाड आणि सावरकरांचा स्वभाव

सावरकरांवर प्रामुख्याने दोन मोठे आरोप केले जातात एक म्हणजे अंदमानमधून सुटण्यासाठी त्यांनी केलेले 'अर्जे' (ज्याला विरोधक माफीनामा म्हणतात) आणि दुसरं म्हणजे गांधी हत्येतील कथित सहभाग. वास्तविक, गांधी हत्येच्या खटल्यातून न्यायालयाने त्यांची 'सशर्त' नव्हे, तर 'ससन्मान' निर्दोष मुक्तता केली होती. राहिला प्रश्न अर्जांचा, तर सावरकर हे 'शिवाजी महाराज' आणि 'कृष्ण' यांच्या रणनीतीचे उपासक होते. "शत्रूच्या कैदेत सडून मरण्यापेक्षा, बाहेर येऊन पुन्हा त्याच्याच विरुद्ध लढणं" ही त्यांची रणनीती होती. त्यांनी स्वतःला सोडवण्यासाठी नाही, तर अंदमानमधील सर्व कैद्यांना मानवी हक्क मिळावेत आणि बाहेर येऊन पुन्हा क्रांतीची मशाल पेटवता यावी, यासाठी ते अर्ज केले होते.

स्वभावाने सावरकर अत्यंत तर्कनिष्ठ, विज्ञानवादी आणि प्रखर बुद्धिमत्तेचे होते. ते केवळ कवी नव्हते, तर ते 'क्रांतकवी' होते. ते केवळ नेते नव्हते, तर ते 'रणनीतीकार' होते. त्यांच्या डोळ्यात भारताचं जे भव्य चित्र होतं, ते त्या काळातल्या इतर कोणत्याही नेत्याला दिसलं नसावं.

देशप्रेमाचा श्रीगणेशा: 

नाशिकच्या भगूरमध्ये जन्मलेल्या या बालकाचं मन लहानपणापासूनच पारतंत्र्याच्या साखळदंडामुळे अस्वस्थ होतं. वयाच्या अवघ्या पंधराव्या वर्षी, चाफेकर बंधूंना फाशी झाल्याची बातमी ऐकल्यावर, सावरकरांनी आपल्या कुलदेवतेसमोर बसून शपथ घेतली होती "देशाला स्वतंत्र करण्यासाठी सशस्त्र क्रांतीचा केतू उभारीन आणि मरेतोवर झुंजेन!"

त्या काळात मुलं लंगडी आणि विटीदांडू खेळत होती, तेव्हा विनायक आपल्या मित्रांना एकत्र करून 'मित्रमेळा' भरवत होता. त्यातूनच पुढे 'अभिनव भारत' ही बलाढ्य गुप्त संघटना जन्माला आली. सावरकरांनी केवळ भावनांच्या लाटेवर वाहून न जाता, सुशिक्षित तरुणांना देशप्रेमाच्या शास्त्रात पारंगत केलं.

लंडनमधील सिंहगर्जना आणि १८५७ चा इतिहास

सावरकर कायद्याच्या अभ्यासासाठी लंडनला गेले, पण तिथे गेल्यावर त्यांनी पेन आणि बंदूक या दोन्ही गोष्टी हातात घेतल्या. लंडनमधील 'इंडिया हाऊस' हे क्रांतिकारकांचं केंद्र बनलं. तिथे असताना त्यांनी '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हा जाज्वल्य ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथाने इंग्रज इतके हादरले की, तो प्रसिद्ध होण्यापूर्वीच त्यावर बंदी घालण्यात आली. सावरकरांनी जगाला ओरडून सांगितलं की, १८५७ हे फक्त सैनिकांचं 'बंड' नव्हतं, तर ते भारताचं पहिलं 'स्वातंत्र्ययुद्ध' होतं. भगतसिंगांपासून सुभाषचंद्रांपर्यंत अनेकांनी या ग्रंथातून प्रेरणा घेतली.

परदेशात राहून बॉम्ब बनवण्याची माहिती भारतात पाठवणं, 'पिस्तुलं' पुस्तकाच्या कव्हरमधून भारतात पाठवणं... हे धाडस सावरकरच करू शकत होते. कर्झन वायलीच्या हत्येनंतर जेव्हा संपूर्ण लंडन हादरलं होतं, तेव्हा सावरकरांनी उघडपणे मदनलाल धिंग्रांच्या कृत्याचं समर्थन केलं होतं.

मार्सेलीसची ती उडी: जागतिक इतिहासातील रोमहर्षक क्षण

१९१० मध्ये सावरकरांना अटक करून जेव्हा भारतात आणलं जात होतं, तेव्हा 'एस. एस. मोरिया' या जहाजावरून त्यांनी समुद्रात मारलेली ती उडी जागतिक इतिहासातील अजोड घटना आहे. फ्रान्सच्या किनाऱ्यावर पोहत जाऊन त्यांनी स्वतःला फ्रेंच पोलिसांच्या स्वाधीन केलं. हा केवळ जीव वाचवण्याचा प्रयत्न नव्हता, तर भारताचा प्रश्न आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात नेण्याची ती एक चाल होती. एका कैद्याने दोन बलाढ्य राष्ट्रांना आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या चौकटीत उभं केलं, हे सावरकरांच्या बुद्धिमत्तेचं सर्वोच्च शिखर होतं.

अंदमान: मरणप्राय यातना आणि अभेद्य मन

५० वर्षांची काळ्या पाण्याची शिक्षा! दोन जन्मठेपा! अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये सावरकरांना जेव्हा नेण्यात आलं, तेव्हा तिथल्या भिंतीही भीतीने थरथरत होत्या. तिथे सावरकरांना बैलाप्रमाणे घाण्याला जुंपलं गेलं. तेल काढण्यासाठी अमानुष मेहनत, निकृष्ट अन्न आणि जेलर बेरीचे ते अंगावर काटा आणणारे अत्याचार! कोणत्याही सामान्य माणसाने तिथे आत्महत्या केली असती, पण सावरकर असामान्य होते.

त्या कोठडीत असताना त्यांच्याकडे कागद नव्हता की पेन नव्हतं. सावरकरांनी तुरुंगाच्या भिंतीवर काट्याकुट्यांनी आणि कोळशाने ६००० पेक्षा जास्त ओळींचं 'कमला' हे महाकाव्य रचलं. अंदमानमधून सुटल्यावर ते महाकाव्य त्यांनी आपल्या स्मरणशक्तीच्या जोरावर पुन्हा लिहून काढलं. तिथेही त्यांनी गप्प न बसता, निरक्षर कैद्यांना साक्षर केलं. शत्रूच्या नरकात राहूनही सावरकरांनी तिथे 'स्वातंत्र्याचं मंदिर' उभं केलं होतं.

रत्नागिरीतील 'सामाजिक' क्रांती: पतितपावन आणि अस्पृश्यता निवारण

अंदमानमधून सुटल्यानंतर त्यांना रत्नागिरीत स्थानबद्ध करण्यात आलं. १३ वर्ष ते राजकारणापासून दूर होते, पण त्यांनी ही संधी सामाजिक सुधारणेसाठी वापरली. सावरकरांनी पाहिलं की, जर आपल्याला इंग्रजांशी लढायचं असेल, तर आधी हिंदू समाजाला जातीपातीच्या विळख्यातून बाहेर काढावं लागेल.

त्यांनी 'पतितपावन मंदिर' बांधलं, जिथे सर्व जातीच्या लोकांना एकत्र येऊन पूजा करण्याचा अधिकार होता. त्यांनी 'सहभोजन' आयोजित केलं, जिथे अस्पृश्य समजले जाणारे लोक आणि उच्चवर्णीय एकत्र बसून जेवले. "जो हिंदू जातीभेद मानतो, तो हिंदूच नाही," असं म्हणण्याचं धाडस त्यांनी तेव्हा दाखवलं. सावरकर हे धर्मांध नव्हते, तर ते 'विज्ञानवादी' होते. गाईला केवळ पशु मानून तिचं पालनपोषण आर्थिक दृष्टीने करावं, हे सांगायलाही त्यांनी मागे-पुढे पाहिलं नाही.

मरेपर्यंतचा संघर्ष आणि 'प्रायोपवेशन'

स्वातंत्र्य मिळालं, पण ते सावरकरांच्या स्वप्नातलं नव्हतं. फाळणी झालेला भारत पाहून त्यांचं हृदय पिळवटून निघालं. तरीही, त्यांनी हार मानली नाही. नेहरू सरकारच्या काळातही सावरकरांना खोट्या आरोपांमुळे तुरुंगवास भोगावा लागला, पण सावरकर म्हणजे अढळ पद होते.

१९६६ मध्ये, वयाच्या ८३ व्या वर्षी सावरकरांनी 'प्रायोपवेशन' (अन्नपाण्याचा त्याग) करण्याचा निर्णय घेतला. ते म्हणाले, "माझ्या आयुष्याचं कार्य पूर्ण झालं आहे, आता हे शरीर ओझं झालंय." मृत्यूलाही सावरकरांनी स्वतःच्या इच्छेने कवटाळलं. सावरकरांच्या निधनानंतर अटलबिहारी वाजपेयींनी म्हटलं होतं, "सावरकर म्हणजे तेज, सावरकर म्हणजे त्याग, सावरकर म्हणजे तर्क, सावरकर म्हणजे तलवार!"

सावरकर समजून घेणं म्हणजे एका महासागराचा तळ गाठण्यासारखं आहे. ज्यांनी सावरकरांना फक्त 'माफीनामा' किंवा 'विशिष्ट विचारांचा' म्हणून हिणवलं, त्यांनी सावरकरांचं 'मरणप्राय दुःख' कधी पाहिलंच नाही. आपल्या लहानग्या बाळाचा मृत्यू झाला असताना अंदमानमध्ये ड्युटीवर असणारे तात्या, वहिनींच्या निधनानंतर अनाथ झालेली मुलं पाहणारे तात्या... सावरकरांनी राष्ट्रासाठी आपलं संपूर्ण कुटुंब उद्ध्वस्त होऊ दिलं.

सावरकर हे भारताचे 'महाकवी', 'महान क्रांतीकारक', 'सडेतोड लेखक' आणि 'दूरदृष्टी असलेले नेते' होते. आजही जर आपण सावरकरांचे विचार वाचले, तर आपल्याला लक्षात येईल की, त्यांनी मांडलेली 'अखंड भारताची' संकल्पना आणि 'विज्ञानाची कास' धरणं हेच भारताच्या उज्ज्वल भविष्याचं गमक आहे. सा

कसा वाटला हा सावरकरांचा सविस्तर इतिहास? माझा सारखा सामान्य लेखक काय सावरकर सांगणार? सावरकरांनी मराठी शब्दकोश मध्ये अनेक शब्द जोडले पण आज विखारी शब्द वापरून या थोर क्रांतिकारी, लेखक, कवी, समाजसुधारक, विज्ञाननिष्ठ व्यक्तीचा अपमान केला जातो, खिल्ली उडवली जाते पण याने नकारात्मक चर्चा होईल पण सत्याचा सूर्य झाकला जाणार नाही. असो....

#VeerSavarkar #VinayakDamodarSavarkar #MarathiBlog #AndamanCellularJail #AbhinavBharat #HinduMahasabha #MarathiLiterature #PatitPavan #SavarkarLifeHistory #KathaVachak