वळू आणि परिवर्तनाचे वास्तव

लेखक : कथावाचक

हरवलेले गाव, बदललेली माणसे आणि विकासाच्या नावाखाली पुसली गेलेली माणुसकी

आज रविवार, आठवडाभराच्या धावपळीतून विरंगुळ्याचा श्वास घेणारा हा दिवस. मुलांसाठी हा दिवस विशेष असतो कारण सहा दिवसांच्या शाळा, अभ्यास आणि अवांतर उपक्रमांच्या कचाट्यातून त्यांना थोडी मोकळीक मिळते. खरं तर गेल्या महिन्याभरापासून मी त्यांच्यावर मोबाईल आणि टीव्हीची बंदी घातली होती. आजच्या पिढीला तंत्रज्ञानाच्या जाळ्यातून बाहेर काढून वास्तवाच्या जमिनीवर आणण्यासाठी हा कठोर निर्णय घेणे गरजेचे होते. सहा दिवसांचे उत्तम वर्तन, एकमेकींशी न भांडता राहणाऱ्या माझ्या दोन्ही मुली आणि त्यांनी वेळापत्रकानुसार पूर्ण केलेले काम, या सगळ्याचे फळ म्हणून आज त्यांना त्यांच्या आवडीचे पदार्थ आणि टीव्ही पाहण्याची मुभा दिली होती. पण टीव्हीवर काय पाहायचे, यावर माझे मत ठाम होते. त्यांनी सुरुवातीला नाके मुरडली, चित्रपट जुना आहे आणि नावही 'वळू' असल्याने त्यांना तो पाहायची अजिबात इच्छा नव्हती. पण माझ्या आग्रहाखातर त्यांनी तो पाहायला सुरुवात केली आणि काही वेळातच ती मुले त्या चित्रपटाच्या कथानकात इतकी गुंग झाली की त्यांना बाहेरच्या जगाचा विसर पडला. चित्रपट मी याआधीही पाहिला होता, पण आज तो पाहताना माझ्या मनात एक वेगळीच कालवाकालव सुरू झाली. उमेश कुलकर्णींचा तो 'वळू' चित्रपट म्हणजे निव्वळ एक मनोरंजन नसून ते आपल्या बदलत्या ग्रामीण संस्कृतीचे एक जिवंत दस्तऐवजीकरण आहे, याची जाणीव मला पावलोपावली होत होती. तो चित्रपट पाहताना मला प्रकर्षाने जाणवले की, काळाच्या ओघात माझे 'चाकण' गाव किती बदलले आहे. चाकणने आपली जुनी कात टाकून शहराचा झगमगाट अंगावर चढवला खरा, पण त्या नादात गावाने आपले जे वैभव, जी संस्कृती आणि जो जिव्हाळा गमावला आहे, त्याची भरपाई कशानेही होऊ शकणार नाही.

'वळू' चित्रपटातील ते गाव, तिथली साधी भोळी माणसे, त्यांच्यातील गप्पागोष्टी, भांडणे आणि त्या भांडणांमागे असलेला तो ओलावा आता आपल्या आजूबाजूला शोधूनही सापडत नाही. विकासाच्या वाऱ्याने आमचे चाकण गाव आता शहराकडे झपाट्याने वाटचाल करू लागले आहे. रस्ते रुंद झाले, उंच इमारती उभ्या राहिल्या, चकचकीत शोरूम्स आले आणि चोवीस तास विजेचा लखलखाट झाला. सोयीसुविधांच्या बाबतीत आपण नक्कीच प्रगती केली आहे, पण या प्रगतीच्या ओझ्याखाली माणुसकी मात्र पार चिरडली गेली आहे. चित्रपटात दिसणारे ते गावकरी, त्यांचे कट्ट्यावर बसणे, एकमेकांच्या सुख-दुःखात धावून जाणे, आता केवळ पडद्यावर पाहावे लागणारे दृश्य उरले आहे. आज चाकणमध्ये राहताना घराच्या शेजारी कोण राहते, हे देखील आपल्याला ठाऊक नसते. शहराची ती 'दारबंद' संस्कृती आता आपल्या ग्रामीण भागात इतकी खोलवर रुजली आहे की, माणसा माणसांमधील संवादाचे पूल कोसळून पडले आहेत. घरांची दारे बंद झालीच आहेत, पण त्यासोबतच माणसांची मने देखील एकमेकांसाठी कायमची बंद झाली आहेत. जो जुना ढंग होता, जे अस्सल ग्रामीणपण होते, ते आता कुठेतरी हरवून गेले आहे. आता लोक बदलले आहेत, त्यांचे विचार बदलले आहेत आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या जगण्याच्या प्राधान्यक्रमात आता माणुसकीला स्थान उरलेले नाही.

चित्रपट पाहत असताना माझ्या डोळ्यांसमोर आजचे चाकण आणि तिथली बदललेली पिढी तरळू लागली. पूर्वी जमिनीची किंमत ही तिथून येणाऱ्या पिकावरून ठरवली जायची, पण आता जमिनीची किंमत ही तिथून मिळणाऱ्या करोडो रुपयांच्या मोबदल्यात मोजली जात आहे. एमआयडीसी आली आणि चाकणचे भाग्य उजळले असे वाटले होते, पण या भाग्योदयाने गावातील सामाजिक स्वास्थ्य पार बिघडवून टाकले. काही लोकांनी रक्ताचे पाणी करून कष्ट केले, तर काहींनी पिढीजात जमिनी विकून रातोरात लक्ष्मीला प्रसन्न करून घेतले. काळे धंदे करून पैसा कमवणारी एक नवी पिढी आज आपल्या आजूबाजूला उजळ माथ्याने वावरताना दिसते. जमिनीच्या व्यवहारातून मिळालेला तो अमाप पैसा पचवण्याची ताकद या लोकांकडे नव्हती आणि म्हणूनच तो पैसा अहंकाराच्या रूपाने त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसू लागला आहे. अंगावर किलोभर सोने, कड्या-अंगठ्यांचा तो भडकपणा, महागातल्या गाड्या, आणि कडक इस्त्रीचे पांढरेशुभ्र कपडे घालून फिरणारी ही मंडळी पाहिल्यावर प्रश्न पडतो की, हीच का आपल्या मातीतली माणसे? या चकचकीत कपड्यांच्या मागे लपलेला जो अहंकार आणि मग्रुरी आहे, ती आजच्या बदलत्या समाजाचे सर्वात मोठे लक्षण बनली आहे. पैसा आला की माणूस नम्र व्हायला हवा, पण इथे उलटेच घडले आहे. पैसा आला तसा लोकांचा जुन्या मित्रांशी असलेला संबंध तुटला, नातेवाईकांमधील जिव्हाळा आटला आणि स्वतःच्या 'स्टेटस'नुसार उठबस करणारी ही नवी व्यवस्था निर्माण झाली.

आजच्या काळात आपण कुणाशी बोलावे आणि कुणाशी बसून चार गोष्टी कराव्या, हे देखील आर्थिक कुवतीवरून ठरवले जाते. जुन्या सवंगड्यांना टाळून केवळ वरच्या स्तरावरच्या लोकांमध्ये आपली उठबस कशी वाढेल, यातच आजच्या पिढीला धन्यता वाटते. जगाच्या वेगाबरोबर धावणे हे काळाची गरज आहे, हे मला मान्य आहे. काळ बदलला तसे राहणीमान बदलणे देखील नैसर्गिक आहे, पण हे सगळं बदलत असताना आपण नक्की काय गमावत आहोत, याचा विचार कुणीच करताना दिसत नाही. वळू चित्रपटातील ते ग्रामीण चित्रण पाहताना मला सतत असे वाटत होते की, माझ्या हातातून काहीतरी वाळूसारखे निसटून चालले आहे. ती गावातली साधी माणसे, त्यांची ती निस्पृह माया आता इतिहासजमा झाली आहे. आज चाकणमध्ये माणसांची गर्दी वाढली आहे, पण माणुसकी मात्र दुर्मिळ झाली आहे. लोकांच्या चेहऱ्यावर आता पूर्वीचे ते निखळ हास्य दिसत नाही, तर त्याऐवजी एक प्रकारची घमेंड आणि स्पर्धा दिसते. दुसऱ्यापेक्षा माझ्याकडे जास्त काय आहे, हे दाखवण्याची एक जीवघेणी चढाओढ सुरू झाली आहे. मग ते घर असो, गाडी असो वा अंगावरचे सोने. या चढाओढीने आपल्याला समाजापासून तोडले आहे.

'वळू' चित्रपट म्हणजे केवळ एक बैल पकडण्याची गोष्ट नाही, तर ती एका सामूहिक अस्मितेची आणि एकत्र राहण्याच्या शक्तीची गोष्ट आहे. आजच्या काळात 'सामूहिक' हा शब्दच आपल्या शब्दकोशातून बाद झाला आहे. प्रत्येकाला आता केवळ स्वतःचा विचार करायचा आहे. गावातील राजकारण आता केवळ सत्तेसाठी नसून ते पैशाच्या वाटपासाठी केले जाते. राजकारणाची पद्धत बदलली, बोलणे-चालणे बदलले आणि गावातील तो सहजपणा संपला. आता प्रत्येक हालचालीमागे एक स्वार्थ असतो. पूर्वी गावात एखादा निर्णय घ्यायचा असेल तर चावडीवर लोक एकत्र जमायचे, चर्चा व्हायची, एकमेकांचे म्हणणे ऐकून घेतले जायचे. आता मात्र निर्णय बंद खोल्यांमध्ये घेतले जातात आणि ते लोकांवर लादले जातात. जे राजकारण चित्रपटात आपल्याला गमतीशीर वाटते, तेच राजकारण वास्तवात आपल्या समाजाचा पाया पोखरत आहे, हे पाहून मन विषण्ण होते.

चित्रपट संपला, पण माझ्या मनातील विचारांचे चक्र काही थांबले नाही. माझ्या मुलींनी देखील तो चित्रपट आनंदाने पाहिला, त्यांना त्यातले विनोद आवडले, पण त्यांना त्या चित्रपटातील त्या 'गावा'शी स्वतःला जोडून घेता आले का, हा प्रश्न मला अस्वस्थ करत होता. त्यांच्यासाठी चाकण म्हणजे मोठ्या इमारती, शाळा आणि ट्रॅफिक असलेले एक शहर आहे. त्यांना तो जुना चाकण कधीच अनुभवता येणार नाही, कारण तो आता अस्तित्वातच नाही. आपण आपल्या मुलांना सुखसोयी देत आहोत, त्यांना चांगल्या शाळेत घालत आहोत, पण त्यांना आपण आपली मूळ संस्कृती आणि माणुसकीचे संस्कार देऊ शकत आहोत का? तंत्रज्ञानाच्या या युगात ही मुले मोबाईलमध्ये इतकी अडकली आहेत की, त्यांना खऱ्या आयुष्यातील साध्या गोष्टींचा आनंद घेता येत नाही. टीव्ही आणि मोबाईलवर बंदी घातल्यावर त्यांना जे काही क्षण विरंगुळ्याचे मिळाले, त्यात त्यांनी हा चित्रपट पाहिला, हेच माझ्यासाठी मोठे समाधान होते. पण त्यांना हे समजून सांगणे गरजेचे आहे की, जग कितीही वेगाने बदलले तरी आपल्या मुळांना विसरून चालणार नाही.

चाकण गावाने खरंच कुस बदलली आहे. शेतांची जागा आता सिमेंटच्या जंगलांनी घेतली आहे. नांगराची जागा आता ट्रॅक्टरने घेतली आणि बैलांच्या गळ्यातील घंटांचा आवाज आता कारच्या हॉर्नमध्ये लुप्त झाला आहे. हे सगळे प्रगतीचे लक्षण असले तरी, त्या प्रगतीने आपल्याकडून आपली शांतता हिरावून घेतली आहे. आज माणसे श्रीमंत झाली आहेत, पण मनाने ती गरीब झाली आहेत. मोठ्या गाड्यांमधून फिरताना त्यांना रस्त्यावरच्या माणसाचे दुःख दिसत नाही. पिढीजात जमिनी विकून आलेला पैसा कशा पद्धतीने खर्च करावा, याचे भान न उरल्यामुळे अनेक कुटुंबे उद्ध्वस्त होताना मी पाहिली आहेत. ज्या मातीने आपल्याला मोठे केले, ज्या मातीने पिढ्यानपिढ्या आपल्याला अन्न दिले, त्या मातीचा सौदा करताना या लोकांच्या डोळ्यात पाणी येत नाही, उलट आपल्या बँक बॅलन्समध्ये किती शून्य वाढले, यातच त्यांना आनंद मिळतो. ही मानसिकता आपल्या समाजासाठी घातक आहे.

लक्ष्मी घरामध्ये आली की समृद्धी यायला हवी, पण इथे मात्र लक्ष्मीसोबत अहंकार आणि व्यसने आली आहेत. कष्टाचा पैसा माणसाला जमिनीवर ठेवतो, पण अनपेक्षितपणे मिळालेला पैसा माणसाला हवेत उडवतो. चाकणमधील ही नवी श्रीमंती अशीच हवेत उडवणारी आहे. जुन्या काळात जो संयम होता, जो आदर होता, तो आता पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे. मोठ्यांना मान देणे, लहानांशी प्रेमाने वागणे या गोष्टी आता कालबाह्य वाटू लागल्या आहेत. प्रत्येकाच्या डोळ्यात एक प्रकारची चमक आहे, जी पैशाची आहे, प्रेमाची नाही. वळू चित्रपटात दिसणारा तो गावगाडा आणि आजचा हा शहराकडे झुकलेला गाडा, यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. हे चित्र पाहताना मला दाटून आलेल्या कालवाकालवीचे कारण हेच आहे की, आपण नक्की काय मिळवले आणि काय गमावले याचा हिशोब मांडायला गेलो, तर गमावलेल्या गोष्टींची यादी खूप मोठी निघेल.

शेवटी, बदल हा अटळ असतो. आपण काळाचा प्रवाह रोखू शकत नाही. चाकण गाव आता पुन्हा जुन्या रूपात कधीच परतणार नाही, हे मला ठाऊक आहे. पण हा बदल स्वीकारताना आपण आपली संवेदनशीलता का हरवून बसलो आहोत? आपण आधुनिक होत असताना आपली माणुसकी का मागे सोडली? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची गरज आहे. 'वळू' चित्रपटाने मला आज आरसा दाखवला. त्या आरशात मला माझे हरवलेले गाव दिसले, हरवलेली माणसे दिसली आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हरवलेला तो 'मी' दिसला, जो कधीकाळी या गावाचा एक अविभाज्य भाग होता. आज जरी आपण शहराच्या झगमगाटात राहत असलो, तरी आपल्या आतल्या त्या ग्रामीण मनाला जिवंत ठेवणे गरजेचे आहे. तरच आपण आपल्या पुढच्या पिढीला सांगू शकू की, गाव म्हणजे केवळ जमिनीचा तुकडा नसून ती एक जिवंत संस्कृती असते. आजच्या या रविवारी, मुलांसोबत बसून घेतलेला हा अनुभव माझ्यासाठी केवळ एक चित्रपट पाहणे नव्हते, तर ते एका बदलत्या युगाचे दुःखद पण वास्तववादी दर्शन होते.

"शेवटी, हा प्रश्न केवळ माझ्या चाकण गावापुरता मर्यादित उरलेला नाही; विकासाच्या नावाखाली सुरू झालेली ही पडझड तुमच्याही गावात तितक्याच तीव्रतेने पोहोचली असणार, याची मला खात्री नाही तर गॅरंटी आहे. आपण म्हणतो 'जुने ते सोने', पण आजच्या काळात ते सोनं आपणच कवडीमोलाने विकून सिमेंटची जंगलं उभी केली आहेत. गेलेली वेळ आणि हरवलेली माणसं पुन्हा कधीच परत आणता येत नाहीत, पण त्यांच्या आठवणी मात्र काळजाच्या एखाद्या कोपऱ्यात कुठेतरी दबा धरून बसलेल्या असतात. आयुष्याच्या या वेगवान प्रवासात जेव्हा एखादा 'वळू' नावाचा गतिरोधक आडवा येतो, तेव्हा लागणाऱ्या त्या धक्क्याने या आठवणी अलगद उसळून वर येतात. मग ती कालवाकालव, तो जुना काळ आणि ती हरवलेली माणुसकी डोळ्यांसमोर उभी राहते तेव्हा मन हेलावून जातं आणि आपण नक्की प्रगती केली की अधोगती, हा प्रश्न अनुत्तरितच राहतो."

#चाकणडायरी 

#गावतेशहर 

#सामाजिकबदल 

#वळू 

#हरवलेलीमाणुसकी 

#मराठीलेखन