२३ मार्च हुतात्म्यांची आठवण

लेखक: कथावाचक

आज २३ मार्च. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक असा दिवस, ज्या दिवशी काळजाचा ठोका चुकला होता आणि लाहोरच्या तुरुंगात तीन तरुणांनी मृत्यूला एखाद्या वधूसारखे मिठीत मारले होते. भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू. या तीन नावांनी ब्रिटिश साम्राज्याचा पाया हादरवून सोडला होता. पण दुर्दैवाने, काळाच्या ओघात आपण या क्रांतीची मांडणी करताना एकांगी झालो आहोत. चित्रपट असोत किंवा इतिहासकार, 'भगतसिंग' हे नाव केंद्रस्थानी राहिले आणि सुखदेव राजगुरू हे केवळ त्यांचे 'सहकारी' म्हणून मागे पडले. आज हुतात्मा दिनानिमित्त, या तिघांच्याही त्यागाचा, त्यांच्यातील अतूट मैत्रीचा आणि विशेषतः सुखदेव व राजगुरू यांच्या दुर्लक्षित पण तितक्याच महत्त्वाच्या योगदानाचा मागोवा घेणारा हा विशेष लेख आपण समजून घेऊया.

क्रांतीचे हे त्रिकूट म्हणजे एकाच ध्येयाने पेटलेली तीन मने होती. जेव्हा आपण सांडर्सच्या हत्येचा किंवा असेंब्लीत बॉम्ब फेकण्याचा विचार करतो, तेव्हा आपल्याला फक्त भगतसिंगांचा चेहरा आठवतो. पण त्या प्रत्येक घटनेमागे सुखदेव थापर यांचा मेंदू आणि शिवराम हरी राजगुरू यांचा अचूक नेम होता. हे त्रिकूट म्हणजे केवळ तीन मित्र नव्हते, तर ते 'हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन' म्हणजेच एचएसआरए या संघटनेचे तीन भक्कम आधारस्तंभ होते. सुखदेव थापर यांच्याबद्दल इतिहास खूप कमी बोलतो, पण वास्तवात या संघटनेचे पंजाबमधील सर्व जाळे सुखदेव यांनीच विणले होते. भगतसिंग हे जरी संघटनेचा चेहरा असले, तरी सुखदेव हे संघटनेचे खरे 'चाणक्य' होते. लाहोरमध्ये 'नौजवान भारत सभा' स्थापन करण्यात सुखदेव यांचा मोठा वाटा होता. भगतसिंगांना वैचारिक दिशा देण्यात आणि संघटनेतील तरुणांना शिस्त लावण्यात सुखदेव यांचा हातखंडा होता. लाला लजपत राय यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी जे.पी. सांडर्सला मारण्याची संपूर्ण योजना सुखदेव यांनीच आखली होती. कोठे उभे राहायचे, कोणाकडे कोणती जबाबदारी असेल आणि गोळी झाडल्यानंतर कोणत्या गल्लीतून निसटायचे, हे सर्व सूक्ष्म नियोजन त्यांचेच होते. सुखदेव स्वभावाने अत्यंत कडक होते आणि क्रांतीमध्ये भावनांना स्थान नसते, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून वेळोवेळी दाखवून दिले होते.

दुसरीकडे पुण्याजवळील खेड येथील शिवराम हरी राजगुरू हा तरुण तांबड्या मातीतील कुस्तीगीर होता. राजगुरूंचा उल्लेख अनेकदा केवळ एक सहकारी म्हणून केला जातो, पण सांडर्सवर पहिली गोळी झाडणारे प्रत्यक्षात राजगुरूच होते. ते 'धनुर्धारी' म्हणून ओळखले जात आणि त्यांचा नेम कधीच चुकत नसे. सांडर्स वधाच्या वेळी भगतसिंगांनी गोळी झाडण्याआधीच राजगुरूंनी सांडर्सचा वेध घेतला होता. जर राजगुरूंनी ती पहिली गोळी अचूक झाडली नसती, तर सांडर्स निसटण्याची शक्यता होती. राजगुरूंना संस्कृतचे उत्तम ज्ञान होते आणि ते कधी संन्याशाचे रूप घेऊन फिरत, तर कधी मजुराचे. त्यांच्यातील अचाट साहस आणि मृत्यूची भीती नसणे, यामुळेच ते चंद्रशेखर आझाद यांचे अत्यंत लाडके झाले होते. उत्तर भारतात सुरू असलेल्या क्रांतीला महाराष्ट्रातील कष्टाची आणि सावरकरी विचारांची जोड राजगुरूंनी दिली होती, ते खऱ्या अर्थाने राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक होते.

सांडर्स वध आणि असेंब्ली बॉम्बकांडाची वस्तुस्थिती अनेकदा विखुरलेली आढळते. सांडर्सच्या वधानंतर जेव्हा पोलीस मागे लागले, तेव्हा भगतसिंगांना लाहोरबाहेर काढण्यासाठी दुर्गाभाभी यांनी मदत केली होती, पण ही संपूर्ण योजना सुखदेव यांचीच होती. त्यांनीच सावरकरांच्या विचारांप्रमाणे वेषांतर करण्याची गळ भगतसिंगांना घातली होती. अगदी असेंब्ली बॉम्बकांडाच्या वेळी भगतसिंगांनी स्वतःहून तिथे जाण्याचा निर्णय घेतला नव्हता, तर सुरुवातीला संघटनेने सुखदेव यांची निवड केली होती. पण शेवटी भगतसिंगांच्या नावावर शिक्कामोर्तब झाले. इथे एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की, भगतसिंगांना महान बनवण्यासाठी सुखदेव यांनी नेहमीच स्वतःला मागे ठेवले होते. ते म्हणायचे की, भगतची बुद्धी आणि त्याचे वक्तृत्व जगासमोर जाणे जास्त गरजेचे आहे.

तुरुंगात गेल्यानंतरही या तिघांनी ब्रिटिशांना जेरीस आणले होते. केवळ भगतसिंगांनीच नाही, तर सुखदेव आणि राजगुरू यांनीही सलग ६३ दिवसांचे उपोषण केले होते. युरोपियन कैद्यांना मिळणाऱ्या सुविधा भारतीय राजकीय कैद्यांना मिळाव्यात, ही त्यांची प्रमुख मागणी होती. या काळात राजगुरूंची तब्येत खूप बिघडली होती, पण त्यांनी माघार घेतली नाही. सुखदेव यांनी तुरुंगातून आपल्या सहकाऱ्यांना लिहिलेली पत्रे आज वाचली, तर लक्षात येते की त्यांचे राजकीय विश्लेषण किती प्रगल्भ होते. त्यांनी त्या पत्रात स्पष्ट म्हटले होते की, आम्ही फासावर गेल्यानंतर ही चळवळ थांबता कामा नये.

इतिहासात नेहमी चर्चा होते ती म्हणजे गांधीजी या तिघांना वाचवू शकले असते का? २३ मार्च १९३१ च्या संध्याकाळी जेव्हा या तिघांना फाशी देण्याचे ठरले, तेव्हा फाशीची अधिकृत वेळ २४ मार्चची सकाळी होती. पण लोकांच्या उठावाच्या भीतीने ब्रिटिशांनी त्यांना ११ तास आधीच फासावर चढवले. भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू या तिघांनीही शेवटच्या क्षणापर्यंत एकमेकांचा हात सोडला नाही. फाशीच्या खटोल्यावर उभे असतानाही त्यांनी 'इन्किलाब जिंदाबाद'च्या घोषणा दिल्या. त्यांच्या फाशीनंतर ब्रिटिशांनी त्यांचे मृतदेह चोरून सतलज नदीच्या काठी नेले आणि रॉकेल टाकून जाळून टाकले. ही क्रूरता सांगते की, ब्रिटीश सरकार या तीन तरुणांना किती घाबरत होते.

आज समतोल इतिहासाची मोठी गरज आहे. आपण भगतसिंगांचा फोटो लावतो, पण त्यांच्या बाजूला असलेल्या सुखदेव आणि राजगुरू यांच्याकडे दुर्लक्ष करतो. हे क्रांतीचे एक परिपूर्ण त्रिकूट होते. सुखदेव हे संघटक होते, राजगुरू हे योद्धे होते आणि भगतसिंग हे विचारवंत होते. या तिघांच्या बलिदानामुळेच १९४७ च्या स्वातंत्र्याची पहाट जवळ आली. आज जेव्हा आपण हुतात्मा दिन साजरा करतो, तेव्हा या तिघांच्या मैत्रीतील निस्वार्थीपणा आपण शिकला पाहिजे. त्यांच्यात कधीच मोठेपणाचा वाद झाला नाही. भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू हे केवळ नाव नाहीत, ती एक विचारधारा आहे. ज्या वयात आपण करिअरच्या काळजीत असतो, त्या वयात या तरुणांनी देशाच्या नकाशावर आपल्या रक्ताने स्वातंत्र्याची रेघ ओढली.

हुतात्मा दिनाचे खरे औचित्य तेव्हाच साधले जाईल, जेव्हा आपण या तिघांचाही इतिहास तितक्याच सन्मानाने वाचू आणि पुढच्या पिढीला सांगू. आज या महामानवांना अभिवादन करताना फक्त एकच गोष्ट लक्षात ठेवावी की, क्रांती कधीच एका माणसाने घडत नाही, ती ध्येयवेड्यांच्या समूहाने घडते आणि भगतसिंग-सुखदेव-राजगुरू हे त्या समूहाचे सर्वात तेजस्वी रूप होते. इन्किलाब जिंदाबाद! भारत माता की जय! हा लेख आणि सुखदेव व राजगुरू यांच्याबद्दलची ही वस्तुस्थिती जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवणे हीच आज त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.

२३ मार्च. कॅलेंडरवरचा एक लाल रंगाचा आकडा, जो आपल्याला आठवण करून देतो त्या बलिदानाची, ज्याने एकेकाळी उभ्या जगाला हादरवून सोडलं होतं. आजच्याच दिवशी भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू या तीन तरुणांनी फासावर चढताना मृत्यूलाही लाजेत पाडलं होतं. पण आज, कित्येक दशकांनंतर, आपण स्वतःला एक प्रामाणिक प्रश्न विचारला पाहिजे आपण या हुतात्म्यांना खरंच ओळखतो का? की केवळ फेसबुकच्या पोस्ट्स, व्हॉट्सॲपचे स्टेटस आणि वर्षातून एकदा वाजणारी देशभक्तीपर गाणी इतक्यापुरतेच हे 'क्रांतीचे त्रिकूट' मर्यादित राहिले आहे?

आजच्या पिढीसाठी भगतसिंग म्हणजे फक्त एक हॅट घातलेला 'कूल' फोटो, सुखदेव म्हणजे केवळ इतिहासाच्या पुस्तकातलं एक नाव आणि राजगुरू म्हणजे पुणे नाशिक हायवेवरचं एक गाव. ही वस्तुस्थिती जितकी कटू आहे, तितकीच ती जळजळीत सुद्धा आहे. ज्या वयात आपण आपल्या करिअरच्या चिंतेत असतो, ज्या वयात आपण विकेंडच्या प्लॅन्समध्ये मग्न असतो, त्याच वयात या तिघांनी लाहोरच्या तुरुंगात ६३-६३ दिवसांचे उपोषण केले होते. त्यांच्या शरीराचा सांगाडा झाला होता, रक्ताच्या उलट्या होत होत्या, पण ब्रिटीश सत्तेसमोर त्यांनी गुडघे टेकले नाहीत. आज आपल्याला साधी मोबाईलची बॅटरी संपली तर अस्वस्थ व्हायला होतं, तिथे या तरुणांनी हसत-हसत फासाचा दोर गळ्यात अडकवला. मग प्रश्न असा पडतो की, त्यांच्या या बलिदानाचं सार्थक झालं का?

त्यांनी ज्या 'आझाद' भारताचं स्वप्न पाहिलं होतं, तो भारत हाच आहे का? की आपण फक्त गोऱ्या ब्रिटिशांना घालवून काळ्या कर्माच्या भ्रष्टाचार आणि जातीवादाच्या गुलामगिरीत अडकलो आहोत? भगतसिंगांनी तुरुंगातून लिहिलेल्या पत्रांत वारंवार एका गोष्टीचा उल्लेख केला होता  "आम्हाला केवळ सत्तेचे हस्तांतरण नको आहे, तर आम्हाला अशी व्यवस्था हवी आहे जिथे माणसाकडून माणसाचे शोषण होणार नाही." आज जेव्हा आपण आपल्या सभोवताली गरिबी, बेरोजगारी आणि सत्तेचा माज पाहतो, तेव्हा असं वाटतं की आपण त्या हुतात्म्यांच्या स्वप्नांचा रोज खून करत आहोत.

त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आठवण आपल्याला केवळ २३ मार्च किंवा १५ ऑगस्टलाच का येते? वर्षभरातील उरलेले ३६३ दिवस आपण त्यांना सोयीस्करपणे विसरून जातो. भगतसिंगांची 'नास्तिक' विचारधारा किंवा सुखदेव यांची ती जाचक शिस्त आजच्या पिढीला पचनी पडेल का? राजगुरूंनी ज्या ताकदीने आणि अचूक नेमाने ब्रिटीश सत्तेवर गोळी झाडली, ती ताकद आज आपल्यात अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवताना का दिसत नाही? आजची पिढी सोशल मीडियावर 'इन्किलाब'च्या घोषणा नक्कीच देते, पण जेव्हा प्रत्यक्ष रस्त्यावर उतरून व्यवस्थेतील चुका दाखवण्याची वेळ येते, तेव्हा मात्र सोयीस्कर शांतता पाळली जाते.

हुतात्म्यांचे बलिदान हे काही थोर पुरुषांच्या जयंती-पुण्यतिथी साजरी करण्यासाठी नव्हते. ते बलिदान एका क्रांतीसाठी होते. ती क्रांती विचारांची होती. आज आपण त्यांच्या विचारांपेक्षा त्यांच्या फोटोंची जास्त पूजा करतोय. एखाद्या नेत्याचा अपमान झाला की रस्ते पेटवून देणारे आपण, जेव्हा रोज सर्वसामान्यांच्या हक्कांचा गळा घोटला जातो, तेव्हा गप्प का असतो? भगतसिंगांना जर आजच्या काळातील हे चित्र दिसलं असतं, तर त्यांना नक्कीच वाईट वाटलं असतं. त्यांना हार-तुरे नको होते, त्यांना असा तरुण हवा होता जो विचार करू शकेल, जो प्रश्न विचारू शकेल आणि जो निस्वार्थीपणे देशासाठी उभा राहू शकेल.

त्यांच्या बलिदानाचे सार्थक तेव्हाच होईल, जेव्हा आपण केवळ २३ मार्चपुरतेच देशभक्त न राहता, रोजच्या जगण्यात प्रामाणिक राहू. जेव्हा आपण जात, धर्म आणि पंथाच्या पलीकडे जाऊन 'भारतीय' म्हणून विचार करू. जर आपण त्यांना फक्त कॅलेंडरवरील तारखेत अडकवून ठेवलं असेल, तर आपण त्यांच्या बलिदानाचा सर्वात मोठा अपमान करत आहोत.

चला, आज हुतात्मा दिनानिमित्त स्वतःला विचारूया आपण खरंच 'आझाद' आहोत का? की आपण आपल्याच सोयींच्या, स्वार्थाच्या आणि आलिशान आयुष्याच्या पिंजऱ्यात कैद झालो आहोत? जर या प्रश्नाचं उत्तर आपल्याला देता आलं नाही, तर समजून जा की २३ मार्च १९३१ रोजी त्या तिघांनी दिलेली आहुती आजही आपल्या उत्तराची वाट पाहत आहे. हुतात्म्यांचा विसर पडणं ही एखाद्या राष्ट्राची सर्वात मोठी अधोगती असते. ती वेळ येऊ न देणं, हेच आजच्या पिढीच्या हातात आहे.

इन्किलाब जिंदाबाद हा केवळ नारा नसावा, तो आपल्या कृतीचा आरसा असावा!

जय हिंद..….........

#ShaheedDiwan

#हुतात्मादिन

#MartyrsDay2026

#BhagatSingh

#Sukhdev

#Rajguru

#२३मार्च