स्वदेशीचा महामेरू : बाबू गेनू सैद

लेखक: कथावाचक

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास हा केवळ मोठ्या नेत्यांच्या भाषणांनी किंवा राजकीय तडजोडींनी बनलेला नाही, तर तो या मातीच्या लेकरांनी दिलेल्या रक्ताच्या अर्घ्याने अजरामर झाला आहे. या इतिहासाच्या सुवर्णपानांवर एका अशा तरुणाचे नाव कोरले गेले आहे, ज्याने कोणत्याही पदव्यांशिवाय आणि सत्तेच्या मोहाशिवाय केवळ देशप्रेमापोटी स्वतःची छाती ब्रिटीश सत्तेच्या क्रूर चाकाखाली दिली. १२ डिसेंबर १९३० ची ती सकाळ मुंबईच्या काळबादेवी परिसरातील हनुमान गल्लीत केवळ एका आंदोलनासाठी उजाडली नव्हती, तर ती एका महाबलिदानाची साक्ष देण्यासाठी आली होती. मुंबईच्या त्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये जेव्हा परदेशी कापडाने भरलेला तो ट्रक आला, तेव्हा ब्रिटीश साम्राज्याचा अहंकार त्या इंजिनाच्या आवाजात गरजत होता. पण त्याच वेळी, एका २२ वर्षांच्या मराठी तरुणाने त्या अहंकाराला रोखून धरले. तो तरुण होता बाबू गेनू सैद. ज्याने आपल्या प्राणांची आहुती देऊन देशाला दाखवून दिले की, एक सामान्य कामगार देखील जगातील सर्वात मोठ्या सत्तेला गुडघे टेकायला लावू शकतो.

बाबू गेनूंचा हा देदीप्यमान प्रवास समजून घेण्यासाठी आपल्याला पुणे जिल्ह्यातील आंबेगाव तालुक्यातील 'महाळुंगे पडवळ' या छोट्याशा गावाच्या मातीत जावे लागेल. सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या या गावात १ जानेवारी १९०८ रोजी एका अत्यंत गरीब आणि कष्टकरी कुटुंबात बाबूचा जन्म झाला. वडील गेनू सैद आणि आई भीकाबाई यांचे हे छोटेसे कुटुंब. पण बाबूच्या नशिबात वडिलांचे प्रेम फार काळ नव्हते. तो अवघ्या दोन वर्षांचा असतानाच वडिलांचे छत्र हरपले आणि उभ्या संसाराचा गाडा ओढण्याची जबाबदारी एकट्या भीकाबाईंच्या खांद्यावर आली. महाळुंगे पडवळच्या त्या दिवसांमधील गरिबी इतकी भीषण होती की, दोन वेळच्या अन्नासाठीही संघर्ष करावा लागे. बाबूचे बालपण शाळेच्या बाकावर किंवा पुस्तकांच्या सहवासात गेलेच नाही. ज्या वयात मुलांनी खेळावे, त्या वयात बाबू गावी इतरांच्या शेतात मजुरी करायचा आणि डोंगरावर गुरे राखण्याचे काम करायचा. अठराविश्वे दारिद्र्य आणि पोटाची भूक यातूनच बाबूच्या मनाची जडणघडण झाली. आईने दिलेले बाणेदार संस्कार आणि कष्टाची सवय यामुळे बाबू शरीराने पोलादी आणि मनाने निग्रही बनला होता. अंगावर धड कपडे नसताना आणि पायात चप्पल नसतानाही, बाबूच्या डोळ्यांत एक प्रकारची चमक होती, जी अन्यायाविरुद्ध पेटून उठण्याची साक्ष देत होती.

गावातील तोकड्या मजुरीवर घर चालवणे जेव्हा अशक्य झाले, तेव्हा बाबू गेनू स्वप्नांच्या आणि संघर्षाच्या मुंबईकडे निघाले. मुंबईत आल्यावर त्यांनी परळच्या फिनिक्स मिलमध्ये गिरणी कामगार म्हणून कामाला सुरुवात केली. त्याकाळी मुंबईचे गिरणगाव म्हणजे कामगारांच्या घामाचा आणि संघर्षाचा महासागर होता. बाबू गेनू एका छोट्या चाळीत राहू लागले. सकाळी मिलचा भोंगा झाला की कामाला जुंपले जाणे आणि रात्री उशिरापर्यंत गिरणीच्या धुराड्यात श्वास घेणे, हे त्यांचे रोजचे जगणे झाले. पण बाबू केवळ कामगार नव्हते; ते एक सुजाण तरुण होते. गिरणीत काम करताना त्यांनी पाहिले की, आपण विणलेले कापड स्वस्त दरात विकले जाते आणि सातासमुद्रापार येणारे मॅनचेस्टरचे कापड भारतीय बाजारपेठांवर राज्य करते. ही आर्थिक गुलामगिरी बाबूंच्या मनाला सलत होती. त्याच काळात महात्मा गांधींनी 'सविनय कायदेभंग' चळवळ सुरू केली होती. मुंबईतील आझाद मैदान आणि गिरगाव चौपाटीवर होणाऱ्या सभांमध्ये बाबू गेनू आवर्जून जात असत. गांधीजींचा 'स्वदेशी'चा मंत्र आणि परदेशी मालावर बहिष्काराचे आवाहन बाबू गेनूंना आपल्या काळजाचे वाटले. त्यांना उमजले की, जर आपण ब्रिटिशांचा व्यापार रोखला, तरच या देशातून ही जुलमी सत्ता जाईल.

अशिक्षित असूनही बाबू गेनूंना गांधीजींच्या विचारांची ओढ लागली होती. त्यांनी काँग्रेसच्या सेवादलात प्रवेश केला आणि एक सक्रिय स्वयंसेवक म्हणून काम करू लागले. खादीची टोपी आणि हातात तिरंगा घेऊन ते मुंबईच्या गल्ल्यागल्ल्यांत फिरू लागले. त्यांच्यासाठी स्वातंत्र्यलढा हा केवळ राजकीय विषय नव्हता, तर ती त्यांच्या अस्मितेची लढाई होती. १२ डिसेंबर १९३० रोजी मुंबईत परदेशी कापडाची मोठी खेप ट्रकमधून नेली जाणार होती. स्वातंत्र्यसैनिकांनी हा ट्रक रोखण्याचा निर्णय घेतला.

हनुमान गल्लीत जेव्हा तो ट्रक पोहोचला, तेव्हा बाबू गेनू आणि त्यांचे सहकारी ट्रकसमोर उभे राहिले. ट्रकच्या स्टिअरिंगवर धोंडिबा नावाचा एक भारतीय चालक होता. ब्रिटीश सर्जंट फ्रेझरने धोंडिबाला ओरडून सांगितले, "ट्रक चालव याच्या अंगावरून!" पण धोंडिबाचे डोळे पाणावले. त्याने स्टेअरिंगवरून हात काढले आणि म्हणाला, "हा माझा भारतीय भाऊ आहे, मी याच्यावर ट्रक चढवणार नाही. मी नोकरी सोडेन, पण हे पाप करणार नाही!" हा एका भारतीयाने दुसऱ्या भारतीयासाठी दिलेला शब्द होता. संतापलेल्या फ्रेझरने धोंडिबाला खाली ओढले आणि स्वतः ट्रक चालवू लागला. त्या क्रूर अधिकाऱ्याने निर्दयीपणे क्लच सोडला आणि ट्रक बाबू गेनूंच्या अंगावरून नेला. बाबू गेनूंची छाती चिरडली गेली, पण त्यांच्या मुखातून शेवटचे शब्द निघाले  "भारत माता की जय!"

बाबू गेनूंच्या या बलिदानाने संपूर्ण देश हादरला आणि ब्रिटीश सत्तेच्या पायाखालची वाळू सरकली. ही बातमी जेव्हा येरवडा कारागृहात असलेल्या महात्मा गांधींना समजली, तेव्हा ते अत्यंत व्यथित झाले. गांधीजींनी अत्यंत भावूक शब्दात म्हटले की, "बाबू गेनू यांनी आपल्या रक्ताने स्वदेशीच्या चळवळीला केवळ अभिषेक घातला नाही, तर सत्याग्रहाची एक नवी व्याख्या जगासमोर ठेवली आहे. हे बलिदान एका महान युगाची सुरुवात आहे." लोहपुरुष सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी गर्जना केली की, "बाबू गेनूंचे हे रक्त वाया जाणार नाही; हे रक्त स्वातंत्र्याच्या वृक्षाला पाणी घालण्याचे काम करेल. ब्रिटिशांनी एका तरुणाची हत्या केली आहे, पण त्यांनी हजारो नवीन बाबू गेनू तयार केले आहेत." पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी बाबू गेनूंना 'खरा भारतीय नायक' असे संबोधले, कारण कोणत्याही पदाची लालसा नसताना या तरुणाने जो पराक्रम केला, तो खरोखरच अकल्पनीय होता. सरोजिनी नायडू यांनी तर बाबू गेनूंच्या धैर्याचे वर्णन करताना म्हटले की, "ज्या देशातील तरुण अन्यायाविरुद्ध आपली छाती ट्रकच्या चाकासमोर देऊ शकतात, त्या देशाला स्वातंत्र्य मिळवण्यापासून जगातील कोणतीही शक्ती रोखू शकत नाही."

बाबू गेनूंच्या मृत्यूनंतर मुंबईत जे दृश्य दिसले, ते अभूतपूर्व होते. गोकुळदास तेजपाल हॉस्पिटलमधून जेव्हा त्यांची अंत्ययात्रा निघाली, तेव्हा मुंबईच्या रस्त्यांवर सुमारे १ लाख लोक जमले होते. आकाशात केवळ "बाबू गेनू अमर रहे" अशा गर्जना ऐकू येत होत्या. कामगारांनी गिरण्या बंद ठेवल्या होत्या आणि प्रत्येकाच्या डोळ्यांत अश्रू आणि मनात संताप होता. या एका बलिदानाने स्वदेशी चळवळीला इतकी मोठी गती दिली की, ब्रिटिशांचा व्यापार पूर्णपणे कोलमडून पडला. बाबू गेनूंच्या बलिदानाचा हा वणवा आता केवळ मुंबईपुरता मर्यादित नव्हता, तर तो संपूर्ण भारतात पसरला होता.

आज बाबू गेनू यांचे गाव 'महाळुंगे पडवळ' हे एक ऐतिहासिक तीर्थक्षेत्र बनले आहे. ज्या गावात एकेकाळी बाबू गेनूंनी अनवाणी पायाने गुरे राखली होती, आज तिथे त्यांचा भव्य पुतळा आणि स्मारक स्वाभिमानाने उभे आहे. बाबू गेनू स्वतः अविवाहित होते, त्यामुळे त्यांचा स्वतःचा थेट वंश नाही. मात्र त्यांचे दोन मोठे भाऊ, धोंडू आणि भीमा, यांचे वंशज आजही या गावात वास्तव्य करत आहेत. बबनराव सैद, मारुती सैद आणि त्यांच्या पुढच्या पिढ्या आजही बाबू गेनूंचा वारसा अत्यंत अभिमानाने जपत आहेत. गावात 'हुतात्मा बाबू गेनू प्रतिष्ठान'च्या माध्यमातून अनेक सामाजिक आणि शैक्षणिक कामे केली जातात. दरवर्षी १२ डिसेंबरला महाळुंगे पडवळमध्ये जणू जत्राच भरते, जिथे हजारो नागरिक या वीरपुत्राला अभिवादन करण्यासाठी येतात. केवळ गावातच नाही, तर पुण्यात 'हुतात्मा बाबू गेनू विहीर' आणि मुंबईत 'बाबू गेनू रोड' आजही त्यांच्या त्या सर्वोच्च बलिदानाची साक्ष देतात.

हुतात्मा बाबू गेनू सैद यांचा इतिहास आपल्याला हेच शिकवतो की, देशप्रेम हे कोणत्याही शिक्षणाचे किंवा श्रीमंतीचे मोहताज नसते. एका सामान्य गिरणी कामगाराने साम्राज्यवादाच्या महाबलाढ्य चक्राला आपल्या छातीवर झेलले, पण आपल्या तत्त्वांशी तडजोड केली नाही. बाबू गेनूंचे बलिदान हे केवळ इतिहासातील एक घटना नाही, तर ती एका सामान्य माणसाच्या असामान्य जिद्दीची आणि निस्वार्थ देशप्रेमाची गाथा आहे. आजच्या काळात जेव्हा आपण 'आत्मनिर्भर भारत' आणि 'वोकल फॉर लोकल' या गोष्टी करतो, तेव्हा बाबू गेनूंचे विचार अधिक प्रकर्षाने आठवतात. त्यांनी दिलेला स्वदेशीचा मंत्र आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. अशा या महान हुतात्म्यास आणि त्यांच्या त्या बलिदानी भूमीस कोटी कोटी प्रणाम!

#Kathavachak #BabuGenu  #IndianHistory #True Heroes #IndependenceStruggle