न्यायाचा रणसंग्राम : न्यायाधीश आगा हैदर खान

मध्यंतरी अक्षयकुमारचा केसरी : चॅप्टर २ मध्ये जालियनवाला हत्याकांडानंतर झालेल्या खटल्याची, त्यात वकील सी. शंकरन नायर यांनी लढलेला खटला, ब्रिटिश सरकारचे न्याय करताना अन्याय आणि त्याला विरोध करणारा एक वकील लोकांना माहिती पडला. जालियनवाला बाग, त्यातील नरसंहार, हजारो निष्पाप लहान मुले,महिला,पुरुष, वृद्ध यांची केलेली निष्ठुर हत्या, हत्या घडवणारा नराधम जनरल डायर याचा काळा इतिहास चित्रपट रूपाने अंगावर काटा येईल असा पाहायला मिळाला, आजही त्यावेळी चालवलेल्या गोळ्याच्या खुणा  जालियनवाला बागेतील भिंती देत आहे, तेथील विहिरीत अजूनही जीव वाचवण्यासाठी उड्या मारणाऱ्या लोकांचे आवाज घुमत आहे. अनेक गोष्टी इतिहासाच्या पुस्तकात जखडून गेल्यात कारण भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्याची मक्तेदारी काही पक्ष आणि काही प्रमुख नेत्यांच्या नावापुढे आपल्याला न शाळेत शिकवला गेला ना आपण तो शोधून वाचला पण आज घरात बसल्या बसल्या आपल्याला अशा झाकलेल्या, लपलेल्या, माहित नसलेल्या अनेक वीरांची माहिती ऑनलाइन शोधाशोध केल्यावर खूप सोप्या मार्गे मिळवता येते. असाच एक नायक ज्याची अनेकाना माहिती सोडा, नाव देखील माहीत नसेल त्याच्याबद्दल माझे हे दोन शब्द

इतिहासाच्या पाऊलखुणा शोधताना आपण अनेकदा रणांगणावर किंवा क्रांतीच्या धगधगत्या गर्जनेवर जाऊन थांबतो. आपल्या मनात स्वातंत्र्यलढा म्हटला की डोळ्यासमोर येतात ते हातात शस्त्र घेऊन लढणारे तरुण किंवा उपोषणाला बसलेले नेते. पण भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याची एक अत्यंत महत्त्वाची आणि तितकीच रोमहर्षक लढाई न्यायालयाच्या त्या बंद, शांत आणि थंड खोल्यांमध्येही लढली गेली होती. आपण शहीद भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरु यांचे नाव आजही तितक्याच आदराने घेतो, पण त्यांच्या बलिदानाच्या या महाकाव्यात एक असा 'अनोखा योद्धा' होता, जो हातात बंदूक घेऊन नाही, तर हातात न्यायाचा तराजू आणि काळजात सत्याची हिंमत घेऊन उभा होता. तो योद्धा म्हणजे न्यायमूर्ती सय्यद आगा हैदर. 

ही कथा केवळ एका खटल्याची नाही, तर ती एका माणसाच्या प्रबळ इच्छाशक्तीची, त्याच्या आत्मसन्मानाची आणि त्याने त्यावेळच्या बलाढ्य ब्रिटीश सत्तेच्या डोळ्यात डोळे घालून दिलेल्या एका नैतिक आव्हानाची आहे.

या संघर्षाची मूळ ठिणगी पडली होती १९२८ सालच्या त्या धगधगत्या आणि अस्वस्थ वातावरणात. ब्रिटीश सरकारने भारतात 'सायमन कमिशन' पाठवले होते, ज्यात एकाही भारतीय सदस्याचा समावेश नव्हता. हा अपमान संपूर्ण देशाच्या जिव्हारी लागला होता आणि "सायमन गो बॅक"च्या घोषणांनी आसमंत दुमदुमून गेला होता. ३० ऑक्टोबर १९२८ रोजी लाहोरच्या रेल्वे स्थानकावर लाला लजपत राय यांच्या नेतृत्वाखाली एक शांततापूर्ण निदर्शन सुरू होते. हजारो लोक शिस्तीत आपला निषेध नोंदवत होते, पण ब्रिटीश पोलीस अधिकारी जेम्स स्कॉटला हे सहन झाले नाही. त्याने अत्यंत निर्दयीपणे लाठीहल्ल्याचा आदेश दिला. त्या लाठीहल्ल्यात लालाजींच्या छातीवर, डोक्यावर झालेले प्रहार हे केवळ एका नेत्यावर झालेले वार नव्हते, तर ते संपूर्ण भारतीय अस्मितेवर झालेले वार होते. गंभीर जखमी झालेल्या लालाजींनी तेव्हा म्हटले होते, "माझ्या शरीरावर पडलेली प्रत्येक लाठी ब्रिटीश साम्राज्याच्या शवपेटीवरचा शेवटचा खिळा ठरेल." काही दिवसांतच लालाजींचे निधन झाले आणि त्या निधनाने संपूर्ण देशातील तरुण रक्तामध्ये सूडाची आग पेटली. चंद्रशेखर आझाद, भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरु यांनी या अन्यायाचा बदला घेतल्याशिवाय स्वस्थ न बसण्याची शपथ घेतली.

१७ डिसेंबर १९२८ रोजी लाहोरमध्ये सांडर्सचा वध झाला. खरं तर क्रांतिकारकांचे लक्ष्य स्कॉट होता, पण चुकीने सांडर्स त्यांच्या गोळीबारात मारला गेला. या एका घटनेने ब्रिटीश साम्राज्याचा पाया हादरवून टाकला. पण क्रांती केवळ प्रतिशोधापुरती मर्यादित नव्हती. भगतसिंगांना आपला विचार, आपली क्रांतीची व्याख्या सामान्यांपर्यंत पोहोचवायची होती. त्यांना सांगायचे होते की ते गुन्हेगार नाहीत. याच उद्देशाने ८ एप्रिल १९२९ रोजी त्यांनी आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीच्या सेंट्रल असेंब्लीमध्ये बॉम्ब फेकले. तो धमाका कोणाला मारण्यासाठी नव्हता, कारण बॉम्ब अशा जागी फेकले होते जिथे कोणीही नव्हते. त्या धमाक्यासोबतच हवेत हजारो पत्रके उडाली, ज्यावर लिहिले होते, "बहिऱ्या ब्रिटीश सरकारला ऐकू जावे, यासाठी हा धमाका आहे." बॉम्ब फेकून ते पळून जाऊ शकले असते, पण "इंकलाब जिंदाबाद"च्या घोषणा देत त्यांनी स्वतःला पोलिसांच्या स्वाधीन केले. त्यांना जगाला हे दाखवून द्यायचे होते की, भारतीय तरुण आपल्या मातृभूमीसाठी हसत-हसत फासावर जाऊ शकतात.

जेव्हा या क्रांतिकारकांवर खटला सुरू झाला, तेव्हा ब्रिटीश सरकारला मोठी भीती वाटू लागली. त्यांना कळून चुकले होते की हा खटला जर सामान्य न्यायालयात चालला, तर भगतसिंग प्रत्येक सुनावणीला आपली विचारधारा मांडतील आणि ते लोकांच्या मनातील महानायक बनतील. या भीतीने लॉर्ड इर्विनने आपला विशेष अधिकार वापरून एक वटहुकूम काढला आणि तीन न्यायाधीशांचे एक 'विशेष न्यायापीठ'  स्थापन केले. या न्यायापीठाला आरोपींच्या अनुपस्थितीतही निकाल देण्याचे अमर्याद अधिकार देण्यात आले होते. या तीन न्यायाधीशांच्या खंडपीठात दोन कट्टर ब्रिटीश न्यायाधीशांसोबत एकमेव भारतीय चेहरा होता, तो म्हणजे न्यायमूर्ती सय्यद आगा हैदर. केंब्रिज विद्यापीठातून कायद्याचे सर्वोच्च शिक्षण घेतलेले, लंडनमध्ये वकिलीचा अनुभव घेतलेले आणि कायद्याच्या तांत्रिक बारकाव्यांची जाण असलेले आगा हैदर हे केवळ नावापुरते न्यायाधीश नव्हते. ते एका अशा परंपरेतून आले होते जिथे न्याय करणे हा केवळ व्यवसाय नसून तो एक धर्म मानला जात असे.

खटल्याची सुनावणी सुरू झाली आणि न्यायालयाचे रूपांतर एका रणांगणात झाले. भगतसिंग आणि त्यांचे साथीदार न्यायालयात येताना 'इंकलाब जिंदाबाद'च्या घोषणा द्यायचे आणि 'मेरा रंग दे बसंती चोला' हे गाणे गायचे. हे पाहून ब्रिटीश न्यायाधीश जे. कोल्डस्ट्रीम प्रचंड संतापायचा. एकदा तर मर्यादा ओलांडून कोल्डस्ट्रीमने भर न्यायालयात पोलिसांना आदेश दिला की, या कैद्यांना मारून गप्प करा. न्यायाधीशाच्या डोळ्यासमोर पोलिसांच्या लाठ्या त्या कोवळ्या तरुणांच्या पाठीवर बसत होत्या. हे पाहून तिथे बसलेल्या आगा हैदर यांचे रक्त उसळले. एक भारतीय म्हणून त्यांच्या काळजात वेदना होत होती आणि एक न्यायाधीश म्हणून त्यांना कायद्याचा खून होताना दिसत होता. त्यांनी तिथेच आपली पहिली ऐतिहासिक निषेध नोंद लिहिली. त्यांनी स्पष्ट केले की, "न्यायाधीशासमोर कैद्यांना अमानवीय मारहाण करणे हा केवळ कायद्याचाच नाही, तर मानुसकीचाही अपमान आहे."  या एका पत्रामुळे ब्रिटीश सरकार आणि आगा हैदर यांच्यात उघडपणे संघर्षाची ठिणगी पडली.

त्याच काळात तुरुंगाच्या भिंतींमागे एक दुसरे महायुद्ध सुरू होते. भगतसिंग आणि त्यांचे साथीदार तुरुंगातील अमानवीय वागणुकीविरुद्ध उपोषणावर बसले होते. त्यांना साधे पाणी आणि नीट अन्न दिले जात नव्हते. याच उपोषणात जतीन दास नावाच्या क्रांतीकारकाने ६३ दिवस अन्नाचा कणही न घेता आपल्या प्राणांची आहुती दिली. जतीन दास यांच्या बलिदानाने संपूर्ण देश पेटून उठला होता.

 

उपोषणाने अत्यंत अशक्त झालेले भगतसिंग आणि त्यांचे साथीदार जेव्हा स्ट्रेचरवर न्यायालयात आणले जायचे, तेव्हा आगा हैदर यांचे मन विदीर्ण व्हायचे. त्यांना उमजले होते की समोर उभे असलेले तरुण हे गुन्हेगार नसून एका महान स्वप्नासाठी, आपल्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी लढणारे क्रांतीकारक आहेत. ब्रिटीश सरकारचा दबाव होता की कोणत्याही ठोस पुराव्याशिवाय या तरुणांना लवकरात लवकर फाशीची शिक्षा सुनावण्यात यावी, पण आगा हेदर सरकारी साक्षीदारांच्या खोट्या साक्षी पकडत होते आणि कायद्याच्या अशा तांत्रिक त्रुटी काढत होते की ज्यामुळे ब्रिटीशांची मोठी अडचण होत होती.

ब्रिटीश सत्ताधीशांना आगा हैदर यांचा हा आडमुठा स्वभाव आणि त्यांची न्यायप्रियता आता खुपू लागली होती. त्यांना वाटले होते की आगा हैदर हे ब्रिटीश नोकर असल्याने ते निमूटपणे स्वाक्षरी करतील. एकदा चर्चेदरम्यान एका ब्रिटीश न्यायाधीशाने त्यांना थेट विचारले की, तुम्ही या फाशीच्या वॉरंटवर स्वाक्षरी करून हे प्रकरण संपवून का टाकत नाही? त्यावर आगा हैदर यांनी जे उत्तर दिले, ते आजही भारतीय न्यायपालिकेच्या इतिहासात एका तेजस्वी सूर्यासारखे चमकत आहे. त्यांनी अत्यंत शांतपणे पण तितक्याच ठामपणे सांगितले, "मी इथे न्याय करण्यासाठी बसलो आहे, ब्रिटीश साम्राज्याची चाकरी करण्यासाठी नाही. कायद्याचे पूर्ण पालन न करता दिलेली कोणतीही शिक्षा हा न्याय नसून तो केवळ एक सुनियोजित खून असतो. मी एक न्यायाधीश आहे, कोणाचा जीव घेणारा कसाई नाही!" या एका वाक्याने सत्तेचे सिंहासन हादरले. आगा हैदर यांनी हे स्पष्ट केले होते की, त्यांना आपल्या पदाचा मोह नाही, तर त्यांना आपल्या तत्त्वांचा अभिमान आहे.

अखेर ब्रिटीश सरकारला कळून चुकले की जोपर्यंत आगा हैदर या खुर्चीवर बसलेले आहेत, तोपर्यंत भगतसिंगांना फासावर लटकवण्याचे त्यांचे स्वप्न पूर्ण होणार नाही. म्हणून व्हाइसरॉयने पुन्हा आपला विशेष अधिकार वापरला आणि आगा हैदर यांना त्या ट्रिब्युनलमधून काढून टाकले. त्यांच्या जागी एका अशा न्यायाधीशाची नियुक्ती करण्यात आली जो ब्रिटीश सत्तेपुढे झुकणारा होता. आगा हैदर यांनी केवळ त्या पदाचाच नाही, तर उच्च न्यायालयाच्या सर्व सुखांचा, मान-सन्मानाचा आणि पैशाचा त्याग करून राजीनामा दिला. त्यांना ठाऊक होते की आता आपले करिअर संपेल, कदाचित ब्रिटीश सरकार आपला छळ करेल, पण त्यांना आपल्या आत्म्याशी प्रतारणा करायची नव्हती. राजीनाम्यानंतर त्यांनी आपले उर्वरित आयुष्य अत्यंत साधेपणाने व्यतीत केले. त्यांनी कधीही आपल्या या त्यागाचा ढोल वाजवला नाही. ते उत्तर प्रदेशातील आपल्या मूळ गावी, सहारनपूर येथे परतले आणि तिथेच त्यांनी शांतपणे आपला काळ व्यतीत केला.

देशाच्या फाळणीचा दुर्दैवी काळ पाहण्यापूर्वीच, ५ फेब्रुवारी १९४७ रोजी न्यायमूर्ती आगा हैदर यांनी या जगाचा निरोप घेतला. ते अखंड भारताचे सुपुत्र म्हणूनच जगातून निरोप घेते झाले. त्यांना पाकिस्तानात जाण्याची संधी होती, पण त्यांचे हृदय या मातीत गुंफले गेले होते. आजही सहारनपूरमधील त्यांची कबर आपल्याला आठवण करून देते की, गुलामगिरीत असूनही एखादी व्यक्ती आपले विचार, आपली न्यायबुद्धी आणि आपली नैतिकता स्वतंत्र ठेवू शकते. आगा हैदर हे अशा पिढीचे प्रतिनिधी होते ज्यांच्यासाठी 'खुर्ची' महत्त्वाची नव्हती, तर 'न्यायाचा तराजू' महत्त्वाचा होता. त्यांनी हे सिद्ध केले की सत्तेसमोर 'सत्य' बोलण्यासाठी केवळ पदाची गरज नसते, तर काळजात हिंमत आणि बाण्यामध्ये ताठरता असावी लागते.

जेव्हा आपण आजच्या स्वतंत्र भारतात लोकशाही आणि न्यायाच्या गप्पा मारतो, तेव्हा न्यायमूर्ती आगा हैदर यांचा हा इतिहास आपल्याला आरसा दाखवतो. भगतसिंगांच्या बलिदानाच्या गाथेत आगा हैदर हे असे एक नाव आहे, ज्यांनी प्रत्यक्ष शस्त्र न उचलताही केवळ आपल्या लेखणीच्या आणि तत्त्वांच्या जोरावर ब्रिटीश साम्राज्याला गुडघे टेकवायला लावले होते. ही कथा आपल्याला शिकवते की, पद आणि प्रतिष्ठा येतात आणि जातात, पण माणसाने आपल्या कर्तव्याशी आणि सत्याशी दाखवलेली प्रामाणिकताच त्याला इतिहासात अमर करते. 'कथावाचक' म्हणून मला हेच सांगायचे आहे की, क्रांती केवळ बंदुकीच्या गोळीतून येत नाही, तर ती कधी कधी न्यायाधीशाच्या त्या एका शब्दातूनही येते, जो सत्तेला सांगतो  "मी विकला गेलो नाही!"

आजच्या जगात जेव्हा आपण लहान-सहान स्वार्थासाठी आपली तत्त्वे गहाण ठेवतो, तेव्हा आगा हैदर यांचा तो बुलंद आवाज आपल्याला विचारतो "तुम्ही न्यायाच्या बाजूने आहात की सत्तेच्या?"

#Kathavachak #BhagatSingh #JusticeAghaHaider #IndianHistory #True Heroes #IndependenceStruggle