दुःख अदलाबदल केंद्र

लेखक: कथावाचक

सदानंद कुलकर्णी नावाप्रमाणे कधीच 'सदानंदी' नसायचे. त्यांच्या आयुष्यात तक्रारींचा जणू पाऊस असायचा. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत त्यांना फक्त अडथळेच दिसायचे. घराची तोकडी जागा, ऑफिसचं टेन्शन, मुलांची फी, वाढती महागाई आणि त्यात भर म्हणजे त्यांची जुनी 'स्कूटर' जी दिवसातून किमान दोनदा तरी मध्येच बंद पडायची.

सदानंद नेहमी म्हणायचे, "देवा, जगातली सगळी दुःखं माझ्याच पदरात कशी काय टाकली तू? इतरांना बघ, कसं सुखात आयुष्य जगतायत. कोणाकडे मोठी गाडी आहे, कोणाकडे आलिशान फ्लॅट आहे. मलाच का हा त्रास?"

एके दिवशी ऑफिसमधून थकून परतत असताना सदानंदांच्या नजरेस एक वेगळीच पाटी पडली. एका साध्याशा गल्लीत, एका जुन्या इमारतीच्या खाली बोर्ड लागला होता 'दुःख अदलाबदल केंद्र' . खाली बारीक अक्षरात लिहिलं होतं ‘तुमचं दुःख द्या आणि दुसऱ्याचं घेऊन जा. सेवा पूर्णपणे विनामूल्य!’

सदानंदांना वाटलं, हे काहीतरी वेगळंच आहे. "बघूया तरी, जर माझं हे रोजचं टेन्शन देऊन मला कोणाचं तरी साधं, सोपं दुःख मिळालं, तर काय वाईट आहे?" ते त्या केंद्रात शिरले.

आतलं वातावरण एखाद्या सरकारी बँकेसारखं होतं. रांगा लागल्या होत्या. प्रत्येक माणसाच्या हातात एक पारदर्शक पिशवी होती, ज्यात त्यांचं 'दुःख' रंगांच्या स्वरूपात दिसत होतं. कोणाचं काळं, कोणाचं विटकरी, तर कोणाचं धुरकट. सदानंद रांगेत उभे राहिले. त्यांच्या हातातली पिशवी त्यांच्या 'ईएमआय' आणि 'ऑफिसच्या कटकटी'मुळे धुरकट करड्या रंगाची झाली होती.

समोरच्या काउंटरवर एक वयस्कर, चश्मा लावलेला माणूस बसला होता. तो अतिशय शांतपणे प्रत्येकाची पिशवी तपासत होता आणि त्यांना दुसरी पिशवी निवडायला सांगत होता.

सदानंदांचा नंबर आला. काउंटरवरच्या माणसाने विचारलं, "काय द्यायचंय?"

सदानंद उत्साहात म्हणाले, "हे घ्या माझं दुःख! या पिशवीत माझी जुनी स्कूटर, ऑफिसचा खडूस बॉस, घराचा वाढलेला हप्ता आणि शेजाऱ्यांची कटकट आहे. मला याच्या बदल्यात काहीतरी 'हलकं' दुःख द्या."

त्या माणसाने स्मितहास्य केलं आणि समोरच्या मोठ्या रॅक्सकडे बोट दाखवलं. तिथे हजारो पिशव्या होत्या. "तुम्ही स्वतः निवडा. पण एक लक्षात ठेवा, एकदा अदलाबदल झाली की पुन्हा बदलता येणार नाही."

सदानंद आनंदाने पिशव्या पाहायला गेले. त्यांना एक पिवळसर पिशवी दिसली. त्यांना वाटलं हे दुःख खूपच हलकं असेल. त्यांनी ती उघडून पाहिली. त्या पिशवीतल्या माणसाला 'भयानक एकाकीपणा'चं दुःख होतं. त्याच्याकडे खूप पैसे होते, मोठी गाडी होती, पण त्याच्याशी बोलायला घरात कोणीच नव्हतं. तो माणूस रात्री एकटाच रडत बसायचा.

सदानंदांनी ती पिशवी लगेच परत ठेवली. "नको रे बाबा! माझ्याकडे पैसे कमी आहेत, पण घरी गेल्यावर मुलं गराडा तरी घालतात. बायकोशी भांडता तरी येतं."

मग त्यांनी दुसरी, निळसर पिशवी पाहिली. त्यात एका मोठ्या बिझनेसमनचं दुःख होतं. त्याला रात्रभर झोप लागत नव्हती कारण त्याच्यावर कोट्यवधींचं कर्ज होतं आणि त्याचे स्वतःचे नातेवाईक त्याला फसवत होते.

सदानंद दचकले. "माझा फक्त घराचा छोटा हप्ता आहे, पण किमान रात्री शांत झोप तरी लागते. हे दुःख नको!"

असं करत सदानंदांनी अनेक पिशव्या पाहिल्या:

 * एका पिशवीत खूप प्रसिद्धी होती, पण त्या माणसाला साध्या टपरीवर चहा पिण्याचं स्वातंत्र्य नव्हतं.

 * एका पिशवीत खूप बुद्धिमत्ता होती, पण त्या माणसाला साध्या साध्या गोष्टींवर हसता येत नव्हतं.

 * एका पिशवीत खूप आरोग्य होतं, पण त्या माणसाला प्रेम मिळालं नव्हतं.

सदानंद फिरत फिरत एका कोपऱ्यात गेले. तिथे एक लहान मुलगा उभा होता. त्याच्या पिशवीत एक गडद काळं दुःख होतं. सदानंदांनी विचारलं, "बाळा, तुझं काय दुःख आहे?"

मुलगा रडत म्हणाला, "माझी आई खूप आजारी आहे आणि डॉक्टर म्हणतात तिला वाचवणं कठीण आहे."

सदानंदांच्या काळजात चर्र झालं. त्यांना आपली मुलं आणि सुदृढ बायको आठवली. त्यांना जाणवलं की, आपण आजवर ज्या गोष्टींना 'दुःख' समजत होतो, ती तर फक्त जगण्याच्या 'सोयी'मधील त्रुटी होत्या. खरी दुःखं तर वेगळीच असतात.

सदानंद धावतच काउंटरवरच्या माणसाकडे गेले. तो माणूस त्यांच्याकडे बघून हसला. "मिळालं का काही चांगलं दुःख?"

सदानंद घामेजले होते. त्यांनी आपली ती 'धुरकट करडी' पिशवी घट्ट छातीशी धरली. "नाही साहेब! मला माझं दुःखच परत हवंय. माझी जुनी स्कूटर चालत नाही, तरी चालेल, मी पायी जाईन. माझा बॉस ओरडतो, तरी चालेल, किमान मला काम तर आहे. माझं घर लहान आहे, पण तिथे माझी हसणारी-खेळणारी माणसं तर आहेत."

त्या माणसाने शांतपणे म्हटलं, "सदानंदराव, हेच तर या केंद्राचं गुपित आहे. इथे येणारा प्रत्येक माणूस दुसऱ्याच्या पिशवीत डोकावला की, त्याला स्वतःचीच पिशवी हलकी वाटायला लागते. आपण जगाच्या प्रदर्शनात आपली दुःखं मांडली, तर प्रत्येकाला स्वतःची दुःखं ही दागिन्यांसारखी मौल्यवान वाटू लागतात."

सदानंद केंद्राबाहेर पडले. रस्ता तोच होता, गर्दी तीच होती. त्यांनी आपली जुनी स्कूटर चालू केली. दोन-तीन वेळा किक मारल्यावर ती चालू झाली. पण आज सदानंदांना राग आला नाही. उलट, इंजिनच्या त्या आवाजात त्यांना संगीतासारखा गोडवा जाणवला.

घरी पोहोचल्यावर त्यांनी मुलांना जवळ घेतलं. बायकोने विचारलं, "आज खूप उशीर झाला? आणि आज तुम्ही इतके हसताय का?"

सदानंद हसून म्हणाले, "काही नाही ग, आज कळलं की मी जगातला सर्वात श्रीमंत माणूस आहे. कारण माझ्या पिशवीत फक्त ईएमआय आहे, आजारपण किंवा एकाकीपण नाही!"

त्या रात्री सदानंद आयुष्यात पहिल्यांदा खऱ्या अर्थाने शांत झोपले.

बोध: आपण नेहमी आपल्याकडे जे नाही, त्याचं दुःख करत बसतो. पण आपल्याकडे जे आहे, ते जगातील कितीतरी लोकांसाठी स्वप्न असू शकतं. समाधानासारखा दुसरा मोठा दागिना नाही.