पूर्णविराम

लेखक : कथावाचक 

अनंतराव कुलकर्णी म्हणजे साहित्याच्या दुनियेतले एक 'धावपळ' करणारे लेखक. त्यांचे वैशिष्ट्य असे की, ते वाचकांसाठी लिहित नसत, तर ते 'डेडलाईन'साठी लिहित. प्रकाशकाने विचारले, "अनंतराव, उद्यापर्यंत दहा पानांची रहस्यकथा हवी," की अनंतरावांचा पेन चालू झालाच समजा. त्यांच्या कथांमध्ये खून व्हायचे, प्रेमभंग व्हायचे, आणि अचानक चमत्कारही व्हायचे. पण या सगळ्यात एक गोष्ट मात्र नसायची ती म्हणजे 'साहित्यिक दर्जा'.

अनंतरावांना त्याची पर्वा नव्हती. "लोक वाचतात, मला पैसे मिळतात, विषय संपला!" असा त्यांचा रोकडा विचार होता.

नव्या कथेच्या कामासाठी त्यांनी कोथरूडच्या एका जुन्या, शांत वाड्यात एक खोली भाड्याने घेतली. वाडा जुना होता, लाकडी जिने कुरकुरायचे, आणि खिडकीबाहेर एक जुनं उंबराचं झाड होतं. "इथे बसून दोन-तीन दिवसात एक 'क्राइम थ्रिलर' उरकून टाकू," या विचाराने अनंतरावांनी आपली बॅग उघडली आणि लॅपटॉप लावला.

पहिली रात्र. अनंतरावांनी उत्साहात लिहायला सुरुवात केली.

‘काळ्याशार रात्री तो हातात सुरा घेऊन उभा होता. त्याच्या डोळ्यात रक्त उतरलं होतं...’ इथपर्यंत लिहिल्यावर अनंतरावांना डुलकी लागली. सकाळी उठून जेव्हा त्यांनी लॅपटॉप उघडला, तेव्हा त्यांना धक्काच बसला. त्यांनी लिहिलेल्या ओळी गायब होत्या आणि त्याऐवजी खालील मजकूर दिसत होता:

‘रात्रीचा वर्ण काळा नसतो, तो गडद निळा असतो. आणि डोळ्यात रक्त उतरण्यापेक्षा काळजात भीती उतरणं जास्त भयानक असतं. लेखन सुधारणे..... तात्या.’

अनंतरावांचे डोळे विस्फारले. "कोणीतरी माझा लॅपटॉप हॅक केलाय का?" त्यांनी आजूबाजूला पाहिलं, पण खोलीत कोणीच नव्हतं. त्यांनी तो मजकूर पुसून टाकला आणि पुन्हा लिहायला सुरुवात केली. पण दुपारी चहा घेऊन परतले, तर तिथे पुन्हा लाल अक्षरात टिपणी होती—

‘वाक्याची रचना चुकीची आहे. क्रियापद शेवटी हवं. व्याकरणाचा असा खून करू नका!........ तात्या.’

अनंतराव संतापले. "कोण आहे हा तात्या? समोर ये!" ते ओरडले.

अचानक, खोलीतल्या खुर्चीवर एक हलकीशी आकृती तयार झाली. धोतर, सदरा, डोळ्यावर जाड भिंगाचा चष्मा आणि हातात एक जुना फाउंटन पेन. ती आकृती मान हलवत म्हणाली, "अनंतराव, इतक्या मोठ्याने ओरडू नका. साहित्यात आरोळ्यांना नाही, तर शब्दांच्या वजनाला महत्त्व असतं."

अनंतराव थरथर कापायला लागले. "तू... तू भूत आहेस?"

"भूत? छे! मी 'संपादक' आहे," तात्याने शांतपणे उत्तर दिलं. "माझं नाव शांताराम दाते. हयात असताना एका नामांकित मासिकाचा संपादक होतो. एका लेखकाची इतकी घाणेरडी हस्तलिखितं दुरुस्त करताना मला हार्ट अटॅक आला आणि मी गेलो. पण माझी एक इच्छा अपूर्ण राहिली मला एक 'उत्कृष्ट' कथा वाचायची आहे. जोपर्यंत माझ्या डोळ्याला समाधान देणारं लिखाण कोणी करत नाही, तोपर्यंत मला मुक्ती नाही."

अनंतरावांना थोडा धीर आला. "पण माझ्याच खोलीत का?"

तात्या मिश्किलपणे हसले, "कारण तुझं लिखाण इतकं कच्चं आहे की, तुला सुधारण्यात मला जास्त वेळ लागेल असं वाटलं. आव्हान स्वीकारणं हा माझा स्वभाव आहे."

पुढचे चार दिवस म्हणजे अनंतरावांच्या आयुष्यातली 'अग्निपरीक्षा' होती. अनंतराव लिहायचे ‘ती रडत होती.’ तात्या मागून म्हणायचे, "असं नको. असं लिही ‘तिच्या डोळ्यातले अश्रू तिच्या मौनाचा हुंकार होते.’"

अनंतराव वैतागायचे, "तात्या, आजकाल असं कोणाला समजत नाही. साध्या भाषेत सांगा की!"

तात्या रागावून म्हणायचे, "साधं असणं आणि सुमार असणं यात फरक आहे. तू फक्त कागद काळा करतोयस, तू लिहीत नाहीयेस!"

रात्री-अपरात्री तात्या अनंतरावांना उठवून व्याकरण शिकवू लागले. उपमा, उत्प्रेक्षा आणि शब्दांची निवड यावर तात्यांची 'लेक्चर' सुरू झाली. अनंतराव कधीकाळी कथा विकून पैसे कमावण्याचे स्वप्न बघत होते, पण आता त्यांना फक्त 'तात्यांच्या तावडीतून सुटण्याचे' स्वप्न पडू लागले.

एके दिवशी अनंतराव वैतागून म्हणाले, "तात्या, मला हे साहित्याचं ओझं नकोय. मला फक्त एक रहस्यकथा लिहायची आहे आणि ती विकायची आहे."

तात्यांचे पारदर्शक चेहरे उदास झाले. ते खिडकीकडे बघत म्हणाले, "अनंत, लिहिणारा जेव्हा केवळ पैशासाठी लिहितो, तेव्हा तो शब्दांची हत्या करतो. तू आजवर हजारो पानं लिहिलीस, पण त्यातला एक तरी शब्द कोणाच्या डोळ्यात पाणी आणू शकला? एक तरी वाक्य कोणाच्या ओठावर हसू फुलवू शकलं? जर तुझं लिखाण कोणाच्या काळजाला स्पर्श करत नसेल, तर ते रद्दी आहे."

ते शब्द अनंतरावांच्या जिव्हारी लागले. त्या रात्री त्यांना झोप आली नाही. त्यांनी लॅपटॉप बंद केला आणि एक कोरा कागद आणि पेन घेतलं. आज त्यांना कोणतंही रहस्य लिहायचं नव्हतं, कोणतीही थरारक कथा लिहायची नव्हती. त्यांना लिहायचं होतं स्वत:च्या संघर्षाबद्दल, आपल्या अपयशाबद्दल आणि या 'अदृश्य संपादकाबद्दल'.

त्यांनी लिहायला सुरुवात केली. शब्द आपोआप सुचत गेले. व्याकरणाच्या चौकटीपेक्षा भावनांचा ओघ मोठा होता. त्यांनी लिहिलं की, माणूस म्हणून आपण कसे अपुरे असतो, आपल्याला सतत कशाची तरी भूक असते, पण खरं समाधान हे दुसऱ्याच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण करण्यात असतं.

पहाट झाली. अनंतरावांनी कथेचा शेवट केला आणि ते तिथेच सोफ्यावर झोपले.

सकाळी जेव्हा त्यांना जाग आली, तेव्हा सूर्यप्रकाश खोलीत येत होता. त्यांनी लगबगीने तो कागद पाहिला. कागदाच्या खाली लाल पेनने नाही, तर सोनेरी प्रकाशात एक ओळ लिहिली होती:

‘आज लेखक जन्मला. ही कथा मी माझ्यासोबत घेऊन जात आहे. ही कथा वाचून आता मला शांत झोप लागेल. पूर्णविराम...... तात्या.’

अनंतरावांनी पाहिले, खोलीतली ती आकृती गायब झाली होती. चष्मा नव्हता, पेन नव्हतं. खोलीत एक वेगळीच शांतता होती.

त्या कथेने अनंतरावांना श्रीमंत केलं नाही, पण त्या कथेने त्यांना 'ओळख' मिळवून दिली. लोक ती कथा वाचून रडले, हसले आणि त्यांना पत्र लिहू लागले. अनंतरावांना आता समजलं होतं की, लिखाण म्हणजे केवळ शब्दांचा खेळ नाही, तर तो स्वतःचा शोध असतो.

त्यांनी पुन्हा पेन हातात घेतलं. आता समोर कोणताही तात्या नव्हता, पण त्यांच्या मनात एक 'अदृश्य संपादक' कायमचा बसला होता, जो त्यांना चुकीचं पाऊल उचलण्यापासून रोखत होता.

बोध: आयुष्य हे एका हस्तलिखितासारखं असतं. त्यात चुका होणारच, पण जर आपण त्या सुधारण्याची तयारी ठेवली आणि प्रामाणिकपणे जगलो, तरच आपल्या आयुष्याचा 'पूर्णविराम' समाधानकारक असतो.