सनातन धर्मातील त्रुटीबद्दल विवेचन

सनातन धर्माच्या विशालतेत डायनासोर आणि कांगारू का हरवले? एक चिंतन

"जर आपला सनातन धर्म इतका प्राचीन आणि त्रिकालबाधित सत्य आहे, तर मग आपल्या पुराणांमध्ये कोट्यवधी वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर अधिराज्य गाजवणाऱ्या डायनासोरचे नाव का नाही? किंवा देवांच्या वाहनांमध्ये ऑस्ट्रेलियात आढळणाऱ्या कांगारूचा समावेश का झाला नाही? विज्ञानाने सिद्ध केलेले हे वास्तव आपल्या धर्मग्रंथांनी का नाकारले, की आपल्याला ते शोधता आले नाही?"

हे प्रश्न आजच्या तर्कनिष्ठ पिढीला पडणे स्वाभाविक आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती हिंदू धर्मावर टीका करू इच्छिते, तेव्हा ती अनेकदा अशा 'भौतिक' विसंगतींचा आधार घेते. पण, 'कथावाचक' म्हणून मला सांगावेसे वाटते की, कोणत्याही निष्कर्षावर पोहोचण्यापूर्वी आपण सनातन धर्माची कालनिर्णयाची पद्धत आणि त्याच्या प्रतीकात्मकतेचा गाभा समजून घेतला पाहिजे.

१. 'सनातन' म्हणजे काय? काळाची अथांग व्याप्ती

विज्ञानानुसार डायनासोर सुमारे ६.५ कोटी वर्षांपूर्वी नष्ट झाले. आधुनिक मानवाचा इतिहास तर त्या तुलनेत केवळ काही हजार वर्षांचा आहे. मग प्रश्न उरतो की, ऋषी-मुनींनी त्यांच्या काळात डायनासोर पाहिले होते का?

येथे आपल्याला सनातन धर्माची 'कालचक्र' संकल्पना समजून घ्यावी लागेल. पाश्चात्य दृष्टीकोन काळाला 'रेषीय' (Linear) मानतो सुरुवात आणि शेवट. पण आपला धर्म काळाला 'वर्तुळाकार' (Cyclical) मानतो. आपल्याकडे 'चतुर्युग', 'मन्वंतर' आणि 'कल्प' या संकल्पना आहेत. ब्रह्माचा एक दिवस म्हणजे एक कल्प, जो ४ अब्ज ३२ कोटी वर्षांचा असतो. एका कल्पानंतर 'प्रलय' होतो आणि संपूर्ण सृष्टीचा लय होऊन पुन्हा नवीन सृष्टी निर्माण होते.

विज्ञानाने शोधलेले डायनासोर हे कदाचित मागील एखाद्या 'मन्वंतरातील' किंवा 'कल्पातील' जीव असावेत. ज्याप्रमाणे आपण संगणकाचा जुना डेटा डिलीट करून नवीन सॉफ्टवेअर इन्स्टॉल करतो, तशीच सृष्टीची रचना दर कल्पागणिक बदलत असते. सनातन धर्म 'पुरातन' आहे याचा अर्थ तो या विशिष्ट पृथ्वीच्या इतिहासापुरता मर्यादित नाही, तर तो 'ब्रह्मांडीय चेतनेचा' (Cosmic Consciousness) इतिहास आहे. डायनासोर हा एका विशिष्ट कालखंडाचा भौतिक भाग होता, पण सनातन धर्म हा कालातीत तत्त्वांचा उगम आहे.

२. भौगोलिक अधिष्ठान आणि वैश्विक सत्य

"कांगारू का नाही?" हा प्रश्न विचारताना आपण विसरतो की, देव-देवतांच्या कथा या मानवाच्या आकलनासाठी रचल्या गेल्या आहेत. ऋषींनी ज्या प्राण्यांना वाहने म्हणून निवडले, ते त्या काळातील आर्यावर्तात (भारतीय उपखंडात) सहज उपलब्ध होते आणि मानवाच्या दैनंदिन जीवनाशी निगडित होते.

जर भगवान विष्णूंनी गरुडाऐवजी पेंग्विनला वाहन बनवले असते, तर त्या काळातील सामान्य माणसाला 'भरारी' घेण्याची प्रेरणा कशी मिळाली असती? कांगारू हा प्राणी ऑस्ट्रेलिया या विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रात मर्यादित आहे. धर्म हा विशिष्ट भूभागातील संस्कृतीतून प्रसवतो. पण म्हणून तो खोटा ठरत नाही. ज्याप्रमाणे गुरुत्वाकर्षणाचे नियम भारतात आणि ऑस्ट्रेलियात सारखेच आहेत, तसेच धर्माचे नैतिक नियमही सारखेच आहेत. वाहने ही केवळ 'प्रवासाची साधने' नव्हती, तर ती प्रतीके होती.

३. वाहन : प्राण्यांचे उदात्तीकरण की मानवी प्रवृत्तीचे नियंत्रण?

धर्मात प्राण्यांचा उल्लेख केवळ त्यांच्या अस्तित्वासाठी नाही, तर त्या प्राण्यांच्या स्वभावधर्मासाठी केला आहे.

 * उंदीर (गणपती): उंदीर हा अंधारात राहणारा आणि वस्तू कुरतडणारा प्राणी आहे, जो स्वार्थी वृत्तीचे प्रतीक आहे. गणपतीने त्यावर स्वार होणे म्हणजे आपल्या स्वार्थावर बुद्धीने नियंत्रण मिळवणे.

 * वाघ (दुर्गा): वाघ हा क्रूरता आणि शक्तीचे प्रतीक आहे. देवीने त्यावर आरूढ होणे म्हणजे अहंकाराचा आणि क्रोधाचा त्याग करून शक्तीचा सदुपयोग करणे.

आता विचार करा, डायनासोर हा प्राणी क्रौर्याचे किंवा अवाढव्य शक्तीचे प्रतीक असू शकला असता, पण तो नामशेष झालेला जीव होता. ज्या जीवाची प्रत्यक्ष प्रचिती मानवाला येणार नाही, त्याला प्रतीक बनवून मानवी मनावर संस्कार करणे कठीण झाले असते. कांगारू केवळ उडी मारण्यासाठी ओळखला जातो; मानवी प्रवृत्तींचे कोणते गूढ रहस्य तो उलगडणार होता? म्हणूनच, आपल्या सभोवतालचे प्राणी हे देवांचे सहकारी झाले.

४. दशावतार : उत्क्रांतीवादाचा पुरावा

जे लोक डायनासोरबद्दल विचारतात, त्यांना आपण 'दशावतार' हा सर्वात मोठा पुरावा म्हणून देऊ शकतो. चार्ल्स डार्विनने एकोणिसाव्या शतकात उत्क्रांतीचा सिद्धांत मांडला, पण सनातन धर्माने तो हजारो वर्षांपूर्वी कथांच्या माध्यमातून सांगितला आहे.

 * मत्स्य अवतार: जीवनाचा उगम पाण्यात झाला (विज्ञानानुसार पहिले जीव जलचर होते).

 * कूर्म अवतार (कासव): जल आणि भूमी या दोन्ही ठिकाणी राहणारा जीव (Amphibians).

 * वराह अवतार (डुक्कर): पूर्णतः भूमीवर राहणारा अवाढव्य प्राणी. येथे आपण डायनासोरचा संदर्भ घेऊ शकतो. 'वराह' म्हणजे केवळ रानडुक्कर नव्हे, तर तो पृथ्वीला आपल्या सुळ्यांवर पेलणारा एक महाकाय जीव होता. ही कल्पना अवाढव्य जीवांच्या (Megafauna) अस्तित्वाकडेच निर्देश करते.

 * नरसिंह अवतार: अर्धा प्राणी, अर्धा मानव (Missing Link).

विज्ञानाला जे जीवाश्म (Fossils) सापडले, तेच आपल्या ऋषींनी अवतारांच्या रूपात मांडले. फक्त आपली मांडणी 'अध्यात्मिक' होती आणि विज्ञानाची 'भौतिक' आहे.

५. पुराणांतील 'गूढ' प्राणी : मकर आणि शरभ

ज्या डायनासोरबद्दल आपण बोलतो, त्याचे वर्णन आपल्या पुराणांत आहे का? नक्कीच आहे, पण त्या नावांनी नाही.

 * मकर (गंगा मातेचे वाहन): मकर या प्राण्याचे वर्णन वाचले तर लक्षात येते की, ते केवळ मगर नाही. त्याला हत्तीची सोंड, माशाची शेपटी आणि मगरीचा जबडा आहे. विज्ञानाने शोधलेल्या 'लिओप्लुरोडॉन' (Liopleurodon) किंवा 'मोसासौर' (Mosasaur) सारख्या समुद्री डायनासोरशी त्याचे वर्णन कमालीचे मिळतेजुळते आहे.

 * शरभ: हा प्राणी सिंहापेक्षाही बलाढ्य आणि पक्ष्यासारखे पंख असलेला मानला जातो. हे वर्णन प्राचीन काळातील अशा जीवांकडे निर्देश करते जे आजच्या काळात अस्तित्वात नाहीत.

हे प्राणी आज आपल्याला का दिसत नाहीत? कारण सनातन धर्मात 'स्थिती' आणि 'लय' या प्रक्रिया नैसर्गिक मानल्या आहेत. जे उत्पन्न झाले, त्याचा नाश निश्चित आहे. डायनासोर नष्ट झाले, कारण त्यांची वेळ संपली होती.

६. टीकाकारांना उत्तर : सनातन धर्म विज्ञानाच्या पुढे आहे

जे लोक 'खोच' काढतात, त्यांना सांगा की, आधुनिक विज्ञानाचा इतिहास जेमतेम ४०० वर्षांचा आहे, तर सनातन धर्माचे चिंतन हजारो वर्षांचे आहे. विज्ञानाला आज जे प्राणी सापडत आहेत, त्यांचा उल्लेख आपल्या ग्रंथांनी 'गौरीगणपती' किंवा 'वाहनांच्या' स्वरूपात का केला नाही? कारण धर्मग्रंथांचे मुख्य उद्दिष्ट आपल्याला 'प्राणीशास्त्र' (Zoology) शिकवणे हे नव्हते, तर 'आत्मज्ञान' (Spiritual Knowledge) देणे हे होते.

ब्रह्मांडात अनंत ग्रह-तारे आहेत. कदाचित कांगारू सारखा प्राणी एखाद्या दुसऱ्या ग्रहावर देवाचे वाहन असेलही! पण आपण या पृथ्वीवरील, या काळातील मानव आहोत, म्हणून आपल्याला या काळातील प्राण्यांच्या माध्यमातून ज्ञान दिले गेले.

निष्कर्ष

सनातन धर्म हा 'जड' नाही तर 'चेतन' आहे. तो प्रवाही आहे. डायनासोरचे नाव पुराणात नसावे कारण ते मानवी संस्कृतीच्या उदयापूर्वीच नष्ट झाले होते. पण त्यांच्यासारख्या अवाढव्य शक्तींचे आणि रूपांचे अस्तित्व 'मकर', 'वराह' किंवा 'ऐरावता'च्या रूपात नक्कीच जपले गेले आहे.

धर्म आणि विज्ञान हे एकमेकांचे शत्रू नसून एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. विज्ञान 'कसे' (How) याचे उत्तर देते, तर धर्म 'का' (Why) याचे उत्तर देतो. डायनासोर 'कसे' नष्ट झाले हे विज्ञान सांगते, पण सृष्टीच्या चक्रात जीवांचे येणे आणि जाणे ही ईश्वरी लीला आहे, हे सनातन धर्म सांगतो.

पुढच्या वेळी जेव्हा कोणी असा प्रश्न विचारेल, तेव्हा त्यांना सांगा की, "आमचा देव केवळ मंदिरातील मूर्तीत नाही, तर तो अणू-रेणूत आणि बदलणाऱ्या काळाच्या प्रत्येक कणात व्यापलेला आहे. डायनासोर असो वा कांगारू, जे जे या विश्वात आहे, ते त्या एकाच परब्रह्माचा अंश आहे!"

- आपला, कथावाचक