नायक की खलनायक? रावणाच्या जन्माचा गुंता आणि बदलत्या कथानकांचा प्रवास

. 

 नायक की खलनायक? रावणाच्या जन्माचा गुंता आणि बदलत्या कथानकांचा प्रवास

बदलती रुपे आणि प्रेक्षकांची मानसिकता सुरुवातीच्या काळातील चित्रपटांचे एक साचेबद्ध आणि निश्चित गणित असायचे. पडद्यावर एक आदर्श नायक असायचा, एक सोशिक नायिका असायची आणि एक अत्यंत क्रूर, भयानक खलनायक असायचा. चित्रपटाचा शेवटही ठरलेला असायचा वाईटावर चांगल्याचा विजय. खलनायक म्हणजे केवळ वाईट कृत्ये करणारा, समाजात दहशत पसरवणारा आणि नायकाच्या मार्गात अडथळे निर्माण करणारा एक चेहरा होता. मात्र, काळाच्या ओघात मानवी स्वभाव आणि साहित्याची जाण बदलली. एकाच पठडीतील गोष्टींना कंटाळलेल्या प्रेक्षकांसमोर असा 'नायक' येऊ लागला जो मुळात काहीसा गुन्हेगारी प्रवृत्तीचा आहे, पण त्याच्या मनात कुठेतरी माणुसकी जिवंत आहे. चोरी करून गरिबांना मदत करणारा 'रॉबिन हूड' स्टाईल नायक जेव्हा पडद्यावर आला, तेव्हा प्रेक्षकांना तो आपला वाटू लागला. हळूहळू ही सीमा इतकी धूसर झाली की, आजच्या बहुतांश चित्रपटांत जो मुख्य नायक असतो, तोच मुळात खलनायकी प्रवृत्तीचा असतो. ही पार्श्वभूमी आजच्या विषयासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे, कारण आपण अशा एका व्यक्तिरेखेबद्दल बोलणार आहोत, जिला शतकानुशतके 'खलनायक' मानले गेले, पण आज साहित्यातून तिची वेगळी प्रतिमा उभी केली जात आहे. तो विषय म्हणजे "रावण".

रावणाचे व्यक्तिमत्व आणि कुतूहल

रावण ही व्यक्तिरेखा भारतीय जनमानसात अत्यंत द्वैत निर्माण करणारी आहे. एका बाजूला त्याचे पुतळे जाळले जातात, तर दुसऱ्या बाजूला त्याच्या विद्वत्तेची आणि शिवभक्तीची उदाहरणे दिली जातात. मी रावणाला सरसकट नायक म्हणणार नाही की खलनायक, पण वाचनाच्या छंदातून जेव्हा मी शरद तांदळे यांचे रावण: राजा राक्षसांचा' हे पुस्तक हातात घेतले, तेव्हा माझ्या मनात अनेक प्रश्नांचे काहूर माजले. पुस्तकात दिलेली रावणाच्या जन्माची कथा आणि आपण पूर्वापार ऐकत आलेली पौराणिक कथा यात इतका प्रचंड विरोधाभास आहे की, 'खरे सत्य नक्की काय?' असा प्रश्न कोणत्याही वाचकाला पडणे स्वाभाविक आहे.

दोन कथांमधील संघर्ष: नेमका विरोधाभास कुठे आहे?

१. पौराणिक आणि प्रचलित मान्यता:

पौराणिक कथांनुसार, रावणाचा जन्म हा केवळ योगायोग नव्हता, तर ती एका मोठ्या महत्त्वाकांक्षेची परिणीती होती. भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्यासाठी विश्वकर्माने सोन्याची लंका उभारली होती. या लंकेच्या गृहप्रवेशासाठी विश्रवा ऋषींना पाचारण करण्यात आले होते. मात्र, त्या नगरीचे सौंदर्य पाहून ऋषी मोहले आणि त्यांनी ती शंकराकडे दान म्हणून मागितली. पुढे हीच लंका त्यांचा पुत्र कुबेराकडे आली.

दुसरीकडे, दैत्यराज सोमाली हा देवांकडून पराभूत होऊन आपल्या कुळासह पाताळात किंवा समुद्रात दडून बसला होता. जेव्हा त्याने कुबेराचे वैभव पाहिले, तेव्हा त्याला वाटले की आपले गेलेले साम्राज्य परत मिळवण्यासाठी कुबेरासारखाच तेजस्वी पुत्र आपल्या कुळात जन्माला यायला हवा. त्यासाठी त्याने आपली मुलगी 'कैकसी' हिला विश्रवा ऋषींकडे पाठवले. कैकसीने ऋषींकडे पुत्रप्राप्तीची इच्छा व्यक्त केली. ऋषींनी तिला सांगितले की, ती ज्या वेळी (संध्याकाळी/अशुभ वेळी) ही मागणी करत आहे, त्यावरून होणारी मुले भयानक आणि क्रूर असतील. कैकसीच्या हट्टामुळे रावण, कुंभकर्ण आणि शूर्पणखा यांचा जन्म झाला. केवळ बिभीषण हा कैकसीच्या नंतरच्या प्रार्थनेमुळे सात्त्विक जन्माला आला.

२. 'रावण: राजा राक्षसांचा' या पुस्तकातील मांडणी:

शरद तांदळे यांच्या पुस्तकात ही कथा पूर्णपणे वेगळ्या आणि अधिक वास्तववादी, पण धक्कादायक कोनातून मांडली आहे. पुस्तकानुसार, कुबेराने सोमालीचा पराभव केल्यानंतर सोमालीची मुलगी कैकसी आणि इतरांना आपल्या वडिलांच्या आश्रमात दासी म्हणून सोडले होते. तिथे विश्रवा ऋषींनी कैकसीवर केलेल्या अत्याचारातून रावण आणि त्याच्या भावंडांचा जन्म झाला, असे हे पुस्तक सांगते. इथे रावण हा 'अशुभ वेळी' जन्मलेला मुलगा नसून, एका अन्यायाची आणि अत्याचाराची निष्पत्ती म्हणून दाखवला आहे. लेखकाने इथे रावणाला जन्मापासूनच 'बंडखोर' आणि प्रस्थापित व्यवस्थेविरुद्ध लढणारा नायक म्हणून उभे करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

साहित्यातील 'ग्लोरिफिकेशन' आणि वास्तवाचा बळी

जेव्हा आपण एखाद्या पात्राला केंद्रस्थानी ठेवून कादंबरी लिहितो, तेव्हा लेखकाचा कल त्या पात्राला न्याय देण्याकडे असतो. मराठी साहित्यात शिवाजी सावंतांनी 'मृत्युंजय'च्या माध्यमातून कर्णाला जे स्थान मिळवून दिले, ते अद्वितीय आहे. कर्णाने दुर्योधनाची साथ दिली, तो अधर्माच्या बाजूने लढला, तरीही 'मृत्युंजय' वाचताना आपण कर्णाच्या दुःखाशी इतके एकरूप होतो की आपल्याला तोच खरा नायक वाटू लागतो.

परंतु, प्रश्न असा पडतो की, एखाद्याला नायक सिद्ध करण्यासाठी मूळ तथ्यांशी छेडछाड करणे किती योग्य आहे? शरद तांदळे यांनी नक्कीच संशोधन केले असेल, पण जेव्हा मूळ पौराणिक संदर्भांना पूर्णपणे छेद दिला जातो, तेव्हा वाचक गोंधळून जातो. रावण हा अत्यंत विद्वान, चार वेदांचा ज्ञाता आणि महान संगीतकार होता, हे मान्य आहे. पण त्याच्या जन्माची कहाणी जर इतकी बदलली जात असेल, तर ती 'ऐतिहासिक सत्य' मानायची की 'लेखकाची कल्पकता' ?

केंद्रस्थानी असलेल्या पात्राचा परिणाम

हा केवळ रावणापुरता मर्यादित विषय नाही. आजच्या काळात 'बायोपिक' किंवा ऐतिहासिक चित्रपटांमध्येही हेच घडताना दिसते. उदाहरण द्यायचे झाले तर, महेंद्रसिंग धोनीच्या चित्रपटात युवराज सिंगचे पात्र सुरुवातीला काहीसे गर्विष्ठ किंवा उद्धट दाखवले गेले आहे, कारण ती कथा धोनीच्या संघर्षावर आधारित होती. जर उद्या युवराज सिंगवर चित्रपट आला, तर त्याचे कॅन्सरविरुद्धचे युद्ध आणि त्याचे मैदानातील योगदान यालाच महत्त्व दिले जाईल आणि तिथे तो महान नायक ठरेल.

कथा कोणाच्या नजरेतून सांगितली जात आहे, यावर 'सत्य' अवलंबून असते. रावणाच्या नजरेतून रामायण वेगळे असेल आणि रामाच्या नजरेतून वेगळे. पण जेव्हा एखादा लेखक मूळ सांस्कृतिक ढाचा बदलतो, तेव्हा तो एक नवीन 'नरेटिव्ह' तयार करत असतो.

एक वाचक म्हणून द्विधा मनःस्थिती

मी या पुस्तकाची सध्या सात प्रकरणे वाचली आहेत. लेखकाची शैली ओघवती आहे, शब्दरचना प्रभावी आहे, पण मनात एक शंका सतत डोकवत राहते की आम्ही जे वाचतोय ते खरंच घडलं होतं की केवळ रावणाला 'सिम्पथी' (सहानुभूती) मिळवून देण्यासाठी हे बदल केले आहेत?

इतिहास हा नेहमी विजेत्यांनी लिहिलेला असतो, असे म्हटले जाते. कदाचित राक्षसांची बाजू कधी समोर आलीच नाही, हा विचार करून लेखक नवीन मांडणी करत असावेत. पण वाचक म्हणून आपली जबाबदारी आहे की आपण चिकित्स्क व्हावे. साहित्यातील 'नायक' आणि इतिहासातील 'पात्र' यातील फरक आपण ओळखायला हवा.

रावण हा जसा दहा तोंडांचा होता, तशाच त्याच्या व्यक्तिमत्वाच्या अनेक छटा आहेत. तो क्रूर होता, त्याने सीतामातेचे अपहरण केले हे विसरता येणार नाही, पण तो एक महान राजा आणि विद्वान होता हेही नाकारता येणार नाही. शरद तांदळे यांचे पुस्तक वाचताना आपल्याला रावणाच्या संघर्षाची एक नवी बाजू समजते, पण ती वाचताना आपली मूळ संस्कारांची आणि पौराणिक ज्ञानाची बैठक पक्की असणे गरजेचे आहे.

शेवटी, सत्य हे नेहमी दोन टोकांच्या मध्ये कुठेतरी दडलेले असते. आपण फक्त एकच बाजू वाचून निर्णय घेऊ शकत नाही. 'रावण: राजा राक्षसांचा' हे पुस्तक एका वेगळ्या दृष्टिकोनासाठी नक्कीच वाचनीय आहे, पण त्यातील प्रत्येक शब्दाला 'इतिहास' मानणे ही चूक ठरू शकते. साहित्याचा उद्देश मनोरंजन आणि प्रबोधन असला तरी, सत्याचा शोध घेण्याची जबाबदारी ही शेवटी वाचकाचीच असते.

#रावण #शरदतांदळे #पुस्तकमैत्री #मराठीसाहित्य #पौराणिककथा #रामायण #नायकखलनायक #वाचनप्रेम #Raavan #MarathiLiterature #BookReview #MythologyVsFiction #Perspective